Rêxistina Têkoşîna li Dijî Nelirêtiyê ya Navneteweyî (Transparency International-TI) diyar kir ku li seranserî cîhanê nelirêtî zêde dibin û ji pîvanên demokrasiyê de paşvaçûnek berbiçav heye. Li gorî daneyan nelirêtî li Tirkiye hêj xirabtir e.
Di rapora Endeksa Têgeha Nelirêtiyê ya 2025an de, DYE îsal 46 pile wergirt. TI diyar kir ku piştî Donald Trump Çileya 2025an dest bi wezîfeyê kir, zextên li ser saziyên serbixwe zêde bûne û destnîşan kir ku xweseriya darazê û mekanîzmayên hevsengiya demokratîk lewaz bûne. Lêpirsîna derbarê Serokê Bankaya Navendî ya DYEyê Jerome Powell hatiye destpêkirin jî, ji bo vê yekê wek mînak nîşan da. Di raporê de hate diyarkirin ku rêveberiya Trump alîkariyên derve di asteke mezin de kêm kirine û hewldanên ji bo têkoşîna li dijî nelirêtiya kûreyî lewaz kiriye.
122 welatan nelirêtî zêde ye
Li gorî endeksê ji 180 welatan 122yê wan di bin 50 pileyê de man. Hat diyarkirin ku Îngilistan û Fransa hîna jî di rêza jor de cih digirin, li van welatan xeteriya nelirêtiyê zêde bûne. Di nava Yekîtiya Ewropa de nelirêtî hêrî zêde li Bulgaristan û Macaristanê ye (40 pile). Hat ragihandin ku li Macaristanê hikûmeta Viktor Orban ev demek dirêje dewleta hiqûqê û hevpariya hilbijartinê lewaz kiriye.
Danîmarka bû mînak
Danîmarka cara 8emîn e weke welatê ji hêla nelirêtî de welatê herî zelal hate hilbijartin û bi 89 pileya di lûtkeyê de ye. Ûkrayna tevî pileya ketî jî (36) di nava welatên ku herî zêde pêşketin bi dest xistiye de ye.
Rewşa Tirkiyeyê xirabtir e
Di 10 salên dawî de pileya 50 welatan bi awayeke berçav paş ket. Di nava welatên herî zêde ketî de, Tirkiye (31), Macaristan (40) û Nikaragua (14) hene. Pileya Tirkiyeyê ya 2012an weke 49 hatibû diyarkirin. Li gorî tabloya TIyê tê dîtin ku ev pile sal bi sal ketiye. Tirkiye ji 2024an û vir ve 3 pile paş ket.
‘Berpirsyariyê bigirin ser xwe’
TI ev rewş bi “kêmasiya lîdertiya kûreyî” pênase kir û diyar kir ku tengkirina qada sivîl û zextên li ser rojnamevan û civaka sivîl nelirêtiyê zêde dike. Ji CEOyê rêxistinê Maíra Martini bang li hikûmetan kir ku mekanîzmayên kontrolê yên hîn xurttir ava bikin û ji bo qenciya civakê berpirsyariyê bigirin ser xwe.
