Amed – Serokê Komeleya Şêx Sêîd Kasim Firat bal kişand ser armanca avakirina komeleyên ser navê eşîrtiyê yên bi destê desthilatê hatine avakirin û got: “Ev proje ji sala 1925an de bi Plana Îslahata Şarkê ketiye dewrê û hêj didome. Ji Osmaniyan heya niha eşîretan ji bo perçekirina Kurdan bi kar tînin.”
Li bakurê Kurdistanê di salên dawî de li ser navê eşîran li gund, navçe û bajaran sedan komele hatin vekirin. Her çiqas li ser navê gelek beşên jiyana civakî komele werin vekirin jî, komeleyên li ser navê eşîran hatine vekirin, balê dikişînin ser xwe. Piraniya van komeleyan ji aliyê xizmên axayan, kesên nêzî desthilatdar û dewletê ve tên vekirin. Ev komele bi xebat û tevgerên xwe ve wekî saziyeke dewlet û pergalê tevdigerin.
Piraniya komeleyên bi destê dewletê yên eşîran hatine avakirinn ne ji bo pêdiviyên rasteqîn ên gelê herêmê, lê belê ji bo guhertina dînamîkên herêmî û kontrolkirina hilbijêran hatine rojevê. Bi rêya van komeleyan tê xwestin ku ku li hemberî tevgerên siyasî yên rexnegir, alternatîfek were derxistin, bandora partiyên siyasî yên rexnegir ên li ser girseyan were lewazkirin û di qonaxên hilbijartinan de wekî baregehên fermî yên dengdanê werin bikaranîn. Ev modela nû ya rêxistinkirina eşîran, hewl dide girêdanên eşîrtî û feodal ji nû ve germ bike da ku civak ji daxwazên nûjen ên demokratîk, mafên kolektîf û îradeya azad a siyasî were dûrxistin.
‘Dewlet eşîrên li gor xwe ava dike û diparêze’
Serokê Komeleya Şêx Seîd Kasim Firat derbarê mijarê de got ku beriya sed salan dema Komara Tirkiyeyê hatiye avakirin, ji bo Kurdan tune bikin desthilatan eşîr derxistine pêş û wiha got: “Ev proje ji sala 1925an de bi Plana Îslahata Şarkê ketiye dewrê û hêj didome. Di wê zagonê de pirs ev bû, em ê Kurdan çawa tune bikin? Çawa asîmîle bikin û çawa pasîf bikin? Rêbaza wan a yekem bi kuştinê bû. Ya duyem jî di nav Kurdan de xurtkirina zihniyeta eşîrtî û malbatî bû. Wan digot, ‘Eşîrên li dijî me bikujin, yên ku li gorî dilê me jî saz bikin û piştgiriyê bidin wan’. Piştre jî di nav xelkê de dubendiya Sûnî û Elewî teşwîq kirin da ku wan ji hev cuda bikin. Bi vê jî nesekinîn, cudahiya Dimilî û Kurmancî derxistin pêş. Yanî Kurmanc û Dimilî, Sûnî û Elewî hwd. Li hemû herêman ev siyaseta xwe meşandin. Lê belê Şêx Seîd Efendî û hevalên xwe xwîna xwe danîn holê û xetek saz kirin. Ew xet, xeteke neteweyî bû. Di wê xeta neteweyî de cudahiya zayendî, çînî, dînî û baweriyê tune bû. Xwîna her kesî bi hev re hat rijandin. Pişt re jî mirovên ji hev cuda, bi nêrînên cuda, jin, mêr, elewî, sunî, feqîr û dewlemend bi hev re canê xwe da û xeteke neteweyî hat avakirin.”
‘Ji bo ku Kurdan parçe bikin komeleyên eşîran vedikin’
Kasim Firat destnîşan kir ku ramana zagona Îslahatê bi awayekî veşartî tê domandin û axaftina xwe wiha berdewam kir: “Yanî çi dikin? Komeleyên modern ava dikin, komeleyên eşîran ava dikin. Pir tiştan dikin da ku Kurdan ji hev parçe bikin. Ev siyaset e, siyaseta dewletê ye û ji dema Osmaniyan ve ev pergal dimeşe. Divê Kurd van tiştan baş bizanin û kûr bifikirin. Kurd yek in. Dîroka wan yek e, erdnigariya wan yek e. Divê vê baş bizanin û li gorî vê tevbigerin. Helbet malbat û eşîrên cuda hene, lê belê nabe ku ev bibin sedema şer û dubendiyê. Ji ber vê yekê ez dibêjim ku divê Kurd bihişmend bin, ev projeyek e, projeya desthilatdarên li ser Kurdistanê ye. Em vê projeyê red dikin.”
‘Divê pêşengên Kurdan van xalan şîrove bikin û rave bikin’
Di berdewamiya axaftina xwe de Kasim Firat diyar kir ku li hemberî vê feraseta dixwazin ava bikin bi lez tedbîr bên girtin û wiha dirêjî da axaftina xwe: “Heger tedbîr neyên girtin, wê zilm, despotî û rewşa heyî bidome. Pergal û hikûmet li gorî berjewendiyên xwe tevdigerin. Hinek kes hene di nav AKPê de ne, an li cihên din in, hinek ji ber berjewendiyan, ji bo parastina aboriya xwe, an ji bo parastina berjewendiyên eşîra xwe bi vî awayî xurt dibin. Divê siyasetmedarên Kurd, mela, seyda û pêşengên Kurdan van xalan şîrove bikin û rave bikin. Divê partiyên Kurdan jî li ser mijarên civakî hestiyar bin. Divê hestiyariya wan hebe û li rastî, çand û edetên dîrokî yên Kurdan xwedî derkevin. Lê belê ne bi awayekî paşverû, divê bi rengekî maqûl, biaqil û bi awayekî ku li dijî dîn û pîvanên bingehîn nebe tevbigerin.”
‘Bila tu kes gavên li dijî berjewendiyên Kurdan neavêje’
Kasim Firat bi lêv kir ku divê tu kes gavên li dijî berjewendiyên Kurdan neavêje û axaftina xwe wiha bi dawî kir: “Civaka Kurd mexdûr e, mezlûm e û di bin destê desthilatdaran de ye. Heke em van tiştan bi cih neynin û li ser vê yekê tênekoşin, em hem li ba Xwedê û hem jî di wijdana mirovahiyê de berpirsiyar in. Ez ji hemû siyasetmedaran û ji hemû kesayetên Kurd re dibêjim, tehemula hevdu bikin. Li mafên bingehîn ên Kurdan xwedî derkevin û gavên li dijî berjewendiyên Kurdan neavêjin. Vê yekê jî baş bizanin, Kurd û Kurdistan li ser hemû kesayet, îdeolojî û siyasetan re ye. Divê her kes vê baş bizanibe, heq, fermana îlahî û wijdan jî vê yekê li me ferz dike.”
