Enqere – Pîsporê Tenduristiya Civakî û Epîdemiyolojiyê û parêzvanê mafê mirovan Dr. Abbas Mansouran anî ziman ku serhildanên Jin Jiyan Azadî ku piştî qetilkirina Jîna Emînî li Rojhilatê Kurdistanê destpêkir belavî hemû cîhanê bû.
Jîna Emînî ji aliyê pasdarên Îranê ve di 16ê Îlona 2022an de piştî binçavkirinê hate kuştin. Qetilkirina Jîna Emînî di serî de li Rojhilatê Kurdistanê û tevahî Îranê bû sedema nerazîbûneke mezin. Li seranserî Rojhilatê Kurdistanê û Îranê xwepêşandanên “Jin Jiyan Azadî” destpêkir û welatiyan li dijî rejîmê li kolan û qadan bertekên xwe anîn ziman. Bi serhildanên “Jin Jiyan Azadî” re felsefeya “Jin Jiyan Azadî” li cîhanê belav bû. Jinên cîhanê li welat û erdnîgariyên cuda bi dirûşemya, “Jin jiyan azadî” kom bûn û serhildana li Rojhilatê Kurdistanê û Îranê silav kirin û ev yek bû hevparî û hevgirtineke cîhanî.
Bi ser qetilkirina Jîna Emînî re 4 sal derbas bûn. Weke her sal îsal jî di 16ê Îlonê de bi mabesta salvegera kuştina Jîna Emînî li gelek welatan xwepêşandan û çalakî dê bên lidarxistin. Pîsporê Tenduristiya Civakî û Epîdemiyolojiyê û parêzvanê mafê mirovan Dr. Abbas Mansouran ku li Rojhilatê Kurdistan, Îran û Rojhilata Navîn xebatên mafê mirovan dimeşînê, tekildarî salvegera qetilkirina Jîna Emînî û bandora serhildanên “Jin Jiyan Azadî” pirsên Ajansa Welat (AW) bersivand.
*Bi ser qetilkirina Jîna Amînî re 4 sal derbas bûn. Piştî şehadeta Jîna Amînî li tevahî Rojhilatê Kurdistanê, Îran û derveyî welat çalakiyên girseyî yên “Jin Jiyan Azadî” destpêkirin. Piştî 4 salan îsal di salvegera şehadetê de li Îranê û Rojhilatê Kurdistanê çalakiyên bi çi rengî bên li darxistin?
Bûyerên ku piştî qetilkirina Emînî ne destpêka vê dîrokê bûn. Şoreşa Jîna qonaxeke nû di dîroka dirêj a serhildan, tevgerên civakî û şoreşên ku armanca wan têkoşîna li dijî otorîterîzm, newekhevî, desthilatdariya mêr (patriyarkî), serdestî û îstîsmarê bû, vekir; dîrokek ku gelek caran hatiye tepisandin û neçar maye xwe di bin rûyê civakê de veşêre, lê piştre bi zimanekî nû û hêzeke mezintir dîsa derketiye holê. Dirûşma “Jin, Jiyan, Azadî” ku ji tevgera azadiya jinên Kurd derketibû û beriya sala 2022an jî li Kurdistan û Rojavayê hebû ji Seqiz û Kurdistanê li seranserê Îranê û heta cîhanê belav bû.
*Bi xwepêşandanên qetilkirina li dijî Jîna Amînî re felsefeya “Jin Jiyan Azadî” belavî tevahî cîhanê jî bû deng vedaneke mezin çêkir. Van xwepêşandanan bandoreke çawa li ser Rojhilatê Kurdistanê û Îranê kir?
Peyvên “Jîna delal, tu yê nemirî; navê te dê bibe sembol” li ser gora Jîna li goristana Aîçiyê hatin nivîsandin. Bi rastî jî navê wê ne ji ber jêbirina nasnameya wê ya Kurdî, lê ji ber ku çarenivîsa jineke Kurd bû xala hevgirtina daxwazên cihêreng ên beşên cuda yên civakê, bû sembol. Dirûşma “Jin, Jiyan, Azadî” ne tenê gotinek e; ew manîfestoyeke ku parêzvaniya jiyaneke azad dike. Peyva ‘Jin’ behsa jineke wisa dike ku êdî ne tiştekî (objeyeke) ji bo îtaetê ye, lê dibe xwediyê îradeya xwe (subjekta) azadiyê. ‘Jiyan’ jî ne tenê tê wateya mayîna li ser rûyê erdê (hebûna biyolojîk); ew têkiliya zindî ya di navbera mirov, civak û xwezayê de temsîl dike. ‘Azadî’ her du ramanan bi hev ve girê dide: civakek ku tê de jin ne azad bin, nikare bi xwe jî azad be. Di sala 2022an de, ne tenê xwezaya protestoyan guherî; wê zimanê şoreşê jî guherand. Êdî pirs ne tenê ew bû ku ‘Divê kî rêveberiyê bike?’, lê belê ‘Civak dixwaze çawa bijî?’ bû. Di nava çar salên borî de, her wiha eşkere bû ku protestoyên spontane -bêyî rêxistineke mayînde- li hemberî sîstemeke rêxistinkirî ya zext û zordariyê, di rewşeke lawaz û parastin-nelihevkirî de dimînin.
*Ji bo guherandina rejîmê û bi destxistina mafan li Îranê niha rewşeke çawa heye? Gel li qadan xwepêşandanên çawa li dardixînê û ew xwepêşandan bandoreke çawa li ser guherandina rejîmê dike?
Rûxandina şoreşgerî ya Komara Îslamî ne li ser sazkirina rejîmek nû ji jor ve ye; ew encama rêxistinbûna civakekê ye ku ji bo bidawîkirina pergala heyî ya serweriyê ye. Pirsgirêk ne reformkirin an veguherîna navxweyî ya Komara Îslamî ye; divê ew bi hilweşandina şoreşgerî were derbaskirin, di heman demê de civak formek alternatîf a hêzê ji jêr ve pêş dixe. Ji vê perspektîfê ve, konfederalîzma demokratîk dikare modelek nîşan bide ka meriv çawa rêveberiya xwecihî bi hevgirtina civakî ya berfirehtir ve girê dide.
Rêxistinên jinan ên serbixwe ji bo vê pêvajoyê girîng in. Bo nimûne, Komeleya Jinên Azad a Rojhilatê Kurdistanê KJAR û rêxistinkirina jinan li Rojava nîşan didin ku çiqas girîng e ku jin xwe birêxistin bikin û xwedî îradeyek siyasî bin, bi awayekî wekhev di biryardanê de beşdar bibin û bikaribin pêşketinên civakî yên li Rojava hatine bidestxistin biparêzin. Ev perspektîf nikare bi tenê bi Kurdistanê ve were sînordarkirin. Pêwendiyek azad di navbera Kurd, Belûç, Ereb, Azerî, Faris, Tirkmen, Lurî, Bextiyarî û gelên din de divê şûna yekîtîya ji jor ve hatî ferzkirin bigire – yekîtîyek ku tê de tu nasname bi navê “yekîtîyê” nayê qurban kirin, û tu gel li ser yekî din hukum nake.Pirsa sereke ne tenê ew e ku kî dê Komara Îslamî hilweşîne, lê di pêvajoya hilweşandina wê de çi cure civak dê şiyana xwerêveberiyê bi dest bixe.
*Piştî êrîşên Amerîka û Îsraîlê li ser Îranê rewşeke nû jî li Îranê rû da. Van êrişan bandoreke çawa li ser xwepêşandanan kir? Gelo di navbera hezên muxalîf ên li Îranê û Kurd de hevkariyeke çawa heye?
Şer Îran xistiye qonaxek nû. Her çend bombebarankirin dikare şiyanên leşkerî yên welatekî hilweşîne jî, ew nikare azadiyê bîne. Mimkun e ku civak li dijî Komara Îslamî derkeve û di heman demê de red bike ku bombebarankirina gelê xwe, bajarên xwe û binesaziya xwe ya rojane qebûl bike. Komara Îslamî niha mîna cinawirekî birîndar e ji ber ku ew ji bo gelê xwe pêşerojek tune ye lê dîsa jî dikare zirarên mezin bide. Azadî nikare ji derve li ser civakê were ferzkirin; tenê bi hişmendî, rêxistin û hêza xwe civak dikare azadiyê bi dest bixe. Erka niha ev e ku hemû şêweyên cûda yên berxwedanê – yên di kargehan û di zeviyên petrol û gazê de, û her weha yên di zanîngehan û taxan de; yên tevgera jinan û yên teqawid, digel malbatên ku li edaletê digerin û girtiyan – werin cem hev da ku berxwedana belavbûyî veguherînin hêzek civakî ya rêxistinkirî û hevgirtî.
Di navbera komên siyasî yên cuda yên li Kurdistanê de, ji bo derbaskirina rewşa parçebûnê û avakirina kevneşopiyek hevkariyê, dê gavek hêja be ku hevpeymaniyek were çêkirin. Her çend pêvajoya diyalogê heft tevgerên siyasî di nav xwe de digirt jî, ev nayê vê wateyê ku hemû xwedî heman asta bandora civakî, pêbawerî, an piştgiriya gel in. Divê ew ji çarçoveya partiyên siyasî û ya Kurdistanê derbas bibe û li şûna wê divê weke modelek ji bo hevgirtina neteweyî di navbera Kurd, Belûç, Ereb, Azerî, Faris û komên din, û her weha jin, karker, xwendekar û hêzên din ên civakî de xizmet bike.
*Her wiha di xwepêşandanan de gelek kes jî hatin binçavkirin û darvekirin. Niha rewşa girtîgehan çi ye? Her wiha ji bo pêşî li darvekirinan be girtin divê sazî û rêxistinên mafên mirovan ên Ewropa û cîhanê çi bikin?
Li Komara Îslamî girtîgeh ji dîwar û şaneyekê bêtir e: ew wekî amûrek ji bo têkbirina biryara civakî ya mirovan û çandina tirsê tê bikaranîn. Zindan ne tenê cihê ku mirov lê dibin qurbanî ne; ew di heman demê de bûne cihên berxwedanê jî. Kampanyaya “Na ji bo Sêşema Darvekirinan” ku bi grevên birçîbûnê yên heftane yên girtiyan li dijî cezayê mirinê dest pê kir û ji hingê ve li gelek girtîgehan veguherî tevgerek hevrêz. Di hefteya 137emîn a kampanyayê de, di 8ê Îlona 2026an de, girtiyên ji 62 girtîgeh û navendên ragirtinê beşdarî çalakiyê bûn. Her çend dewlet armanc dike ku girtiyan ji civakê û ji hev veqetîne jî, grevên birçîbûnê yên hevrêz bûne sedem ku dîwarên girtîgehan bibin toreke hevgirtinê. Malbatên ku li edaletê digerin, di rastiyê de, beşdarî çalakiya berxwedanê dibin; li hin deveran, tewra şîn jî guheriye. Gorên kesên ku hatine kuştin ne tenê wekî cihên xemgîniyê xizmet dikin, lê veguheriye cihên ku daxwazên edaletê lê têne kirin.
*Niha li Îranê rewşa jinan çi ye? Jin bi çi zextan re rû bi rû ne? Ji bo bûyerên weke Jîna Amînî neqewimin divê çi be kirin?
Qanûnên ku jinan neçarî xwe porkirinê dike bi awayekî fermî nehatiyê batalkirin. Lê belê Hikûmet nikare civakê vegerîne wê rewşa beriya Şoreşa Jînayê. Ji ber vê yekê, ne mimkun e ku bi reformkirina polîsên exlaqê yan jî bi tenê guhertina navê wê saziyê, pêşî li karesateke din a mîna ya Jînayê were girtin; divê ew pêkhateya ku bû sedema mirina Jînayê, bi riya hilweşandina şoreşgerî ya Komara Îslamî were rakirin. Divê jin xwedî rêxistineke xwe ya xweser, îradeyeke siyasî ya serbixwe û cihekî pêşeng di nava têkoşînê de bin.
