Navenda Nûçeyan – Li gorî rapora Ofîsa Sûc û Tiryakê ya Neteweyên Yekbûyî (UNODC) li cîhanê 39.5 milyon mirov madeyên hişbirê bikar tînin. Li Tirkiyeyê jî di 2023an de 350 hezar mirov ji tiryakê hatin dermankirin. Hevberdevkê Platforma Şîyar Be Murat Kan destnişan kir ku li Tirkiyeyê salê nêzî bi 2 milyon dolar pere tiryak tê firotin.
Li cîhanê sal bi sal rêjeya tiryakê zêde dibe. Li gorî rapora Ofisa Sûc û Tiryakê ya Neteweyên Yekbûyî (UNODC), di sala 2023an de li tevahiya cîhanê nêzî 39,5 milyon mirov êdî bûne tiryakê madeyên hişbirê. Li gorî raporê tenê 226 milyon mirov tiryakê esrarê nin. Di salên dawî de herî zêde hişbira metamfetamin û fentanil ku wekî madeyên sentetik tê pênasekirin zû belav dibe. Li gorî rapora Navenda Şopandina Tiryakê ya Tirkiyeyê (TUBİM) di sala 2024an de nêzî 300 mirov bi tiryakê mirin Herî zêde mirovên di navbera 30/40 kalî bi tiryakê mirine û ji sedî 92,3 mêr in. Di salên dawî de li bajarên ku kurd lê dijîn û koçberî lê pêş ketiye jî tiryak zêde bûye. Bi taybetî Mêrsîn, Edene, Dîlok, Riha, Wan, Amed, Şirnex, Semsûr, wekî şerê taybet bi zanebûn tê belavkirin û li dijî vê yekê tedbîr nayên girtin. Êdî li van bajaran di nava rojê de hişbir tê firotin.
Li dijî tiryakê Platforma Şiyar Be, di nîsanê de hat avakirin. Platform piştî hat avakirin ji nîsanê heta niha 8 mehin hewl dide civakê li dijî tiryakê hişyar bike û civakê bi rêxistin bike. Têkildarî xebata Platformê û armanca platformê Serokê Komeleya Aştiya Civakî û Guftûgoyê (TOD-DER) û di heman demê de Hevberdevkê Platforma Şîyar Be Mûrat Kan nirxandin kir.
Murat Kan, anî ziman ku li Tirkiyeyê salê nêzî 1.5-2 milyon dolar pere bi rêya tiryakê dikeve destan û got: “Ev nîşan dide ku sektora tiryakê çiqas mezin e. Li Amed û Kurdistanê temenê kesên tiryakê bi kar tîne daketiye asta 8-9 salî. Kesên tiryakê difiroşin jî temenê wan daketiye 12-13 salî.
Armanc şiyarkirina civakê ye
Murat Kan, ewil li ser armanca Platformê axivî û got: “Di bingeha xebatên Platforma Şiyar be de zêdetir şiyarî û ferqilandina civakî heye. Me di 26ê Nîsanê de bi meşekê li bajêr xebata xwe ya Platforma Şiyar be bi raya giştî re parve kir. Piştî vê daxuyaniyê me mehane xebatên xwe yên Platformê plan kirin. Platforma me di heman demê de ji nûnerên saziyên civakî û rêxistinên demokratîk ên bajêr (Amed) pêk tên. Armanca vê Platforma ku li ser nirxên demokratîk hatiye avakirin, di esasê xwe de, têkoşîna li dijî tiryaka ku civak xistiye nava tora xwe û wê bênefes dihêle ye. Armanc dike ku li dijî vê tora tiryakê civakê hişyar bike û ferqdayînekê bide pêşxistin. Platform deklerasyona parastina civakê ye. Ev platform ji bo ferqdayînê pêş bixe piştî niqaşên dûr û dirêj hat avakirin. Di destpêka xebatê de me armanc kir ku hemû hêz û aktorên civakî beşdarî platformê bikin. Me bingeheke ku her kes bi rengê xwe beşdar bibe û gotina xwe bibêje ava kir. Piştî avakirina platformê û meşê me bertekên erênî bi dest xist. Rexneyên ku em dereng mane li me hatin kirin. Dîsa piştgiriya ku gavek pir erênî û baş e jî hat kirin. Mi meşa destpêkê platform ket rojeva hemû kesan. Bi vê meşê ev mijar bû rojeva hemû kesan.”
Xwestin xwediyê pirsgirêkê bikin şirîkê têkoşînê
Murat Kan, da zanîn ku di daxuyaniya li Amedê hat kirin de bang li îktîdarê jî hate kirin û wiha axivî: “Me diyar kir ku di encama tiryarê de fihûş û qumar pêş dikeve. Me destnîşan kir ku ev jî berhemê stratejiya polîtîk e. Me xwest zanîn û şiyariyekê pêş bixin. Em û Konseya Bajar bi awayekî hevpar beşdarî komxebatekê bûn. Me plan kir ku piştî meşa îlankirinê, komxebata tiryakê bi yekîneya Têkoşîna bi Tiryakê re ya di bin baneya Şaredariya Bajarê Mezin û Konseya Bajêr de pêk bînin. Pişte me li navçeyên cuda yên navenda bajêr bi meş û çalakiyên cuda bertekên xwe yên li dijî tiryakê anîn ziman. Me li parkan kon vedan, pankart danîn û belavok belav kirin. Me hewl da xwediyê pirsgirêkê bikin şirîkê vê çalakiyê.”
Têkoşîna li dijî Tiryakê ket rojeva Tirkiyeyê
Murat Kan, li ser xebatên hatine kirin jî rawestiya û wiha pêde çû: “Armanca me ya sereke ew bû ku em vê mijarê têxin rojeva gel. Me armanc kir ku em destnîşan bikin ku ev mijara tiryakê stratejiyeke polîtîk e û bi zanebûn tê pêşxistin. Me xwest li ser vê yekê zanînekê ava bikin. Nexwe dermankirina van kesên ketine nava tora tiryakê hêza me derbas dike. Bi van çalakiyan hinek hestiyarî û hişyariyek çêbû. Piştî van çalakiyên me; hem li Amedê û em ji bajarên din li me geriyan û alîkarî ji me xwestin. Ji metrepolên Tirkiyeyê jî li me geriyan û alîkarî ji me xwestin. Vê yekê nişan da ku têkoşîna li dijî tiryakê ketiye rojeva civakê. Me piştî Amedê li bajarên Şirnex, Êlihê Platformên Şiyar Be ava kir. Dîsa malbatên alîkarî û piştgirî xwestin me ew arasteyî Yekîneya Têkoşîn li Dijî Tiryakê ya Şaredariyê kir.”
Civak bêtir hestiyar tev digere’
Murat Kan, da zanîn ku civak piştî van çalakiyan li dijî tiryakê û tora tiryakê bêtir hestiyar û şiyar tev digere û wiha axivî: “Piştî van çalakiyan hem kesên tev li tora tiryakê bûne û hem jî malbatên wan li me geriyan û daxwaza dermankirina li dijî tiryakê kirin. Piştî meşan gelek kes hatim cem me û xwestin em vê têkoşîna li dijî tiryakê li taxan jî pêş bixin. Xwestin em li taxan bi hevre vê meseleye çareser bikin.”
‘Civak dixwaze rêxistina li dijî tiryakê pêş bixin’
Murat Kan, anî ziman ku wan li gelek tax û parkan nobet girt û ev agahî parve kir: “Me armanc kir ku şîrayî û ferqîniyekê pêş bixin. Ev mijar êdî nefesa civakê qut dike. Me xwest li ser vê mijarê niqaşekê peş bixin û bikin rojev. Me perspektîf pêş xistin. Em bi civakê re raste rast ketin temasê. Daxwaza civakê ya sereke û herî esasî rêxistinkirina li dijî vê pirsgirêka ku wekî torekê civak dorpêç kiriye bû. Civak dixwaze li dijî vê tora tiryakê em li taxan xwe bi rêxistin bikin. Daxwaza civakê ya sereke rêxistinbûyîna li dijî tiryakê ye. Me jî xwest li dijî vê yekê hişekî û şîyariyekê pêş bixin. Ev parastina civakê bû. Li ser vê yekê xebat hatin kirin.”
Yek ji bazirganiya cîhanê tiryake
Murat Kan bilêv kir ku ew qala pirsgirêkên civakî dikin û wiha lê zêde kir: “Ev pirsgirêk berhema polîtîkayên stratejîk ên serdestan e. Mirov dikare wekî endustrîyeke ciddî jî binirxîne. Sêyemîn çavkaniya bazirganiya mezin a cîhanê li ser varyantê ensdursîya tiryakê pêş dikeve. Dema em li pereyên nefermî û bi dizî hatiye bi destxistin dinerin, em dibînin ku ev çiqas bandorê li aboriyê dike. Salê nêzî 1.5-2 milyon dolar pere bi rêya tiryakê dikeve destan.Ev nişan dide ku ev sektora tiryakê çiqas mezin e. Li Amed û Kurdistanê temenê kesên tiryakê bi kar tîne daketiye asta 8-9 salî. Kesên tiryakê difiroşin jî temenê wan daketiye 12-13 salî. Ku mirov li vê rastiyê jî dinere, dibîne ku ev tiştekî çiqas dilêş e. Kesên tiryakê bikar tînin, bandora neyînî li ser malbatên wan jî dike. Armanca kesên tiryakê belav dikin, ew e ku civakê parçe bikin. Armanca wan tevizandina civakê ye. Stratejî û polîtîkaya serdestan şikandin û felckirina civakê ye. Tiryak û fihûş civakê dirizîne. Armanc rizandina civakê ye. Bi parçekirina civakê dixwazin civakê bikin biyaniyê rastiya xwe.”
‘Zêdebûna pirsgirêkên civakî rê li tiryakê vedike’
Mûrat Kan, bilêv kir ku dema pirsgirekên civakê zêde dibin, mirov bêtir dikeve nava lêgerîna hişbirê û wiha dirêj kir: “Bi taybetî kesên dikevin pêxirtengiya siberojê û nasnameyê dest bi tiryakê dikin. Dîsa pirsgirêkên xizanî û tunebûnê û tenêtiyê rê li tiryakê vedike. Kesên bêçare dimînin çareyê di tiryakê de dibînin.”
‘Divê civak bi xwe çareser bike’
Murat Kan, li ser çareseriyê jî rawestiya û wiha bi dawî kir: “Divê berî her tiştî civak li dijî vê pirsgirêkê şiyar bibe. Divê têkeve ferqa zerara wê. Divê civak li dijî hemû cureyên hişbir û tiryakê şiyar be û xwe bi rêxistin bike. Divê civak nekeve bendewariya ku hinek werin çareser bikin. Divê civak xwe bi xwe bi rêxistin bike. Divê xwe bi xwe bi parêze û xweparastinê pêş bixe. Em qala Civaka Demokratîk dikin. Civaka Demokratîk hemû pirsgirêkên xwe bi xwe çareser dike. Xwe li diji talûkeyan diparêze û xwe bi rêxistin dike. Civaka Demokratîk pîvanên Civaka ahlakî û polîtîk esas digire. Li gorî vê yekê xwe bi rêxistin dike û ava dike.”
