Peymana Lozanî seserrî ra verê cû xerîtaya herême raştîya komelî ser o ney, estbîyayîşê kurdan ser o înkarkerdiş awan kerd. Ewro serrgêra peymane de prosesê “Aştî û Komelê Demokratîk” îmkanêko tarîxî dano vernîya sîyasetî ke nê krîzî seserre ra agêrê û seserra newe bi zîhnîyetê komelê demokratîkî birûmet bikero.
Wexto ke 24ê temmuza 1923î de Peymana Lozanî ame îmzakerdene, xerîtaya newe ya Rojhelatê Mîyanênî raştîya komelî ser o ney, înkarkerdişê estbîyayîşê kurdan ser o ame awankerdene. Peymana Lozanî tena sînorê dewletan dîyar nêkerd; raşteraşt kurdan ver bi perçebîyayîşî berd. No parçebîyayîş zî Tirkîya, Îraq, Sûrîye û Îranî de bêîstîkrarî û krîzê girdî xo reyde ardê. Ewro, serrgêra peymane de, munaqeşeyê “Prosesê Aştî û Komelê Demokratîk” rojevo ewilin ra yew ê û no rojev hem îmkananê tarîxî dano vernîya sîyasetî hem zî berêko newe seba raştkerdeişê nê problemê seserrî akeno.
Peymana Lozanî: Bingeyê krîzê seserrî
Dermankerdişê nêweşîyêka bi tesbîtkerdişê aye dest pêkeno. Eke destpêkê krîzê ewroyînî Peymana Lozanî reyde nêro girêdayîş, do no problem tena sey problemêko ewleyî yê 30-40 serranê peyênan bêro vînayîş û do wina bêro pênasekerdiş. La wexto ke bi detay Peymana Lozanî ra bêro ewnîyayîş, eşkera beno ke no tena krîzêko ewleyî nîyo, no krîzêko seserrî yê statu, nasname û heqan o.
Peymana Lozanî ra ver, Peymana Sewrî ya 10ê tebaxa 1920î de madeyê 62, 63 û 64î de, heqê xoserîye kurdan ra amebi girewtene; la muzekereyê Lozanî de, menfeetê dewletanê emperyalîst ê Rojavayî û polîtîkayê pragmatîk ê Anqara ame ca. Hetêk ra heyetê Anqara bi serektîya Îsmet Înonu de kombîyayîşê Lozanî de hemverê dewletanê Ewropa vatêne: “Ma tena temsîlkarîya tirkan nêkenê; ma temsîlkarîya tirkan û kurdan kenê, seba ke nê her di şarî wayîrê eslî yê herre yê.” Hetêko bîn ra zî, dewletê sey Brîtanya, seba ewleyîya sînoranê neweyan ê petrolî (Musil-Kerkuk) û pawitişê menfeetanê xo yê kolonyal, na eşkereyayîya “temsîlkarîya hempar” bi kêfweşî qebul kerd. Bi no hawa, heqê kurdan ê ke Peymana Sewrî de ameybî dîyarkerdiş, bîyî qurbanê bazirganî û menfeetanê sîyasî. Dima ke peymane ameye îmzakerdiş, dewletê Rojavayî menfeetê xo yê bazirganî û dîplomatîk pawitî; dewleta Tirkîya zî heme sozê “temsîlkarîya hemparî” peygoş kerd û herinda înan de sîstemêko huşk, yewperest û merkezîtî awan kerd.
Sîstemê Kêmneteweyan û înkarê kurdan
Madeyo tewr muhîm ê Peymana Lozanî beşê “Pawitişê Kêmneteweyan” (madeyê 37-45) bi. Dîplomasîyê Ewropa yê ê wextî de, termê “kêmnetewe” bingeyê neteweyî yan zî etnîkî ser o ney, bingeyê dînî ser o ame awankerdene. Anqara zî nê termî sey wasitayêka huqûqî xebitna. Goreyê nê nêzdîbîyayîşî, tena komelê ne-muslumanî, sey armenî, rum û yahudî, sey kêmneteweyî ameyê naskerdiş. Seba ke kurdî musluman bîyê, nê statuyê pawitişê ra bêpar ameyê verdayîş û sey “elemanê eslî” ameyê dîyarkerdiş. La no dîyarkerdiş seba dayîşê heqan nêbi; eksê ci, seba bêstatukerdişê kurdan ame xebitnayene. Her çend madeyê 39î yê Peymana Lozanî de amebi dîyarkerdiş ke “Tu welatijê Tirkîya ganî xebitnayişê ziwanê xo de nêrê astengkerdiş”, no made pratîk de qet nêame caardiş. Badê destûro bingeyîn ê 1924î, ziwanê kurdî heme waranê pêroyî, perwerde û mehkemeyan de ame qedexekerdiş û polîtîkayê asîmîlasyonî bîyî bingeyê sîstemê newe yê huqûqî.
Mîrasê seserrî yê wêrankerdiş û bingeyê komelê demokratîkî
Peymana Lozanî seba dewleta Tirkiya zemînêk viraşt ke sîstemê yewperstî awan bikero. Dewlete, menfeetê jeopolîtîk ê hêzanê Rojavayî xebitna, sozê “temsîlkarîya hempar” ê ke dabî kurdan binpay kerd û mîrasê seserrî yê înkarî awan kerd. No sîstemo ke merkezîtî ser o ame awankerdene, destûrê bingeyên ê 1924, 1961 û 1982î de ame domnayene. Nê prosesî de ziwanê Kurdkî ware pêroyî ra ame vetiş, polîtîkayê asîmîlasyonê fermî bîyî û waştişê nasnameyî sey tehluke ame dîyayîş.
Ewro, “Prosesê Aştî û Komelê Demokratîk” vera nê mîrasê seserrî vindeno. No proses, herinda sîyasetê înkar û merkezîtî, heqê perwerde bi ziwanê dayîke, seyyewbînîya heme welatijan, pawitişê cîyayîya nasnameyan, kulturan û xurtkerdişê rayberîya herêmî peşnîyaz keno. Goreyê nê nêzdîbîyayîşî, sîstemê yewperestî ver bi modelê demokratîk û zafvenginî yê şertê bingeyên ê seba vejîyayîşê krîzî seserrî yo.
Rayîrê çareserî: Bobelatê seserrî ra ver bi aştîya domdare
Sîyaseto ke seserrî verê cû Lozanî de amebi kerdene, şer û bêîstîkararî arde herême. Perçekerdişê Kurdîstanî û sîyasetê înkarî Amed, Hewlêr, Qamişlo û Mehabadê de mojneno ke problemê kurdan tena problemêko mîyanên ê dewelete nîyo, eynî wextî de bi îstîkrarîya herême ya girêdaye yo.
Ewro Tirkîya ver bi weçînayîşêko tarîxî şina; yan do sîyasetê seserrî yê krîz û înkarî bidomno yan zî bi gamanê newe ver bi aştîyêka domdare û çareserîyêka demokratîk rayîr akero.
Seba serkewtişê nê prosesî lazimî bi temînatanê destûr û huqûqî est a. Qebulkerdişê nasnameyanê cîyayan, heqê perwerdeyî bi ziwanê dayîke û xurtkerdişê rayberîyanê herêmî bingeyê cuya hempar ê. Serrgêra Peymana Lozanî de, sîyasetê înkarî ra derbasbîyayîş ver bi komelêko demokratîk eşkeno seba kurdan û heme şaranê herême bibo destpêkê serdemêko newe yê aştî û aramîye.
