Di çarçoveya Festîvala Xweza û Çandê ya Depê de panel hat li dar xistin û endamê Sekretaryaya Îmraliyê Veysi Aktaş axivî. Veysî Aktaş diyar kir ku di dîroka komarê de cara yekeme ku serweriyeke Kurd rasterast ji aliyê dewletê ve wekî muxatab hatiye qebûlkirin û destnîşan kir ku bingeha bingehîn a çareseriyê “Manifesto”ya ku li Îmraliyê hatiye nivîsîn e. Ayla Akat Ata wiha axivî: “Wexta ku derî hinekî vebû, ya ku dikeve ser milê me wî derî heta dawiyê vebikin.”
Li navçeya Depê ya Xarpetê, Festîvala Xweza û Çandê ya Depê ya 2026an ku ji aliyê şaredariyê ve tê organîzekirin, di roja xwe ya duyem de panela “Nirxandina Pêvajoya Siyasî” hat lidarxistin. Aktîvîsta Tevgera Jinên Azad (TJA) Ayla Akat Ata û ji Sekretaryaya Îmraliyê Veysi Aktaş wekî axaftvan beşdarî panelê bûn.
Di panela ku li salona konferansê ya Avahiya Şaredariya Depê hat lidarxistin de, malbatên kadroyên pêşeng ên PKKê Mazlum Dogan û Hayrî Durmuş, Parlamenterê DEM Partiyê yê Çewligê Omer Faruk Hulaku, nûnerên partiyên siyasî û saziyên civaka sivîl û gelek welatî amade bûn.
Di panelê de yekem axaftin ji aliyê endamê Sekretaryaya Îmraliyê Veysî Aktaş ve hat kirin. Veysî Aktaş derbarê hevdîtinên li Girtîgeha Îmraliyê, tecrîd û şert û mercên jiyanê yên li giravê û Pêvajoya Aşitî û Civaka Demokratîk de nirxandin kirin. Veysî Aktaş bal kişand ser nîqaşên di medyayê de li ser pêvajoyê tên kirin gihîştine asteke spekulatîf û berovajîkirin ji şert û mercên fîzîkî yên Îmraliyê heta hevsengiyên hêzê yên di nav dewletê de, ji jeopolîtîka herêmî heta nexşerêya 3dengî ya çareseriyê, gelek mijarên krîtîk.
Veysî Aktaş bal kişand ser şert û mercên giran ên tecrîda li Îmraliyê û diyar kir ku ji avahiya mîmarî heta rêjîma personel re, her tişt di nav statuyeke taybet de tê meşandin û got: “Hûn nikarin Îmraliyê ji mîmariya wê heta avahiya wê wekî girtîgeheke asayî pênase bikin. Personel û hêzên ewlehiyê ji hilbijartinên taybet derbas bûne û kesên ku ji bûrokrasiya ewlehiyê hatine ne. Avahî di bin asta deryayê de ye, şilî, rutubeta wê bilind e û di qadek bê surkulasyona hewayê de ye. Di van şert û mercên tecrîda giran de ku 24 saetan bi kamerayan û personelan tê şopandin, parastina dînamîzma zihnî tenê bi xêra wan fikrên nû û kûrahîya felsefî ya ku Rêbertî her roj hildiberîne pêkan dibe.”
‘Hêzên navneteweyî neçar man ku hebûna Kurdan li berçavan bigirin’
Veysî Aktaş bilêv kir ku hevsengiyên li Rojhilata Navîn guherîne û dînamîka Kurd êdî bûye kirdeyekî siyasî yê jêneveger. Aktaş dahûrandina Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan a li ser “Proto-Îsraîl” bi bîr xist û got: “Avahiya sekuler a di avakirina Komara Turkiyeyê de di paşerojê de xwedî fonksiyoneke herêmî bû, lê îro Îsraîl û hêzên navneteweyî neçar in ku hebûna Kurd a sekuler û rêxistinkirî li berçav bigirin. Nêzîkatiya bingehîn a Abdullah Ocalan di vê pêvajoyê de lihevkirina demokratîk a bi Turkiyeyê re ye. Rêbertî ji aliyê îdeolojîk ve li dijî her cûre neteweperestî û sîyonîzmê ye; çareseriyê divê ku ligel Turkiyeyê pêş bixe. Lê belê eger Tirkiye qirkirin û tunekirinê li ser Kurdan ferz bike, mafê gelê Kurd heye ku ji bo parastina hebûna xwe, xweparastina xwe bixe dewrê û her cûre têkiliyên stratejîk pêş bixe. Çek ne armanc e, amrazekî taktîkî ye ku rê li ber siyasetê veke.”
‘Nexşerêya sê qonaxî’
Aktaş bal kişand ser esasên “Manifesto”ya ku li Îmraliyê hatiye nivîsandin û mîna belgeya lihevkirina bi dewletê re ye û modela 3 qonaxî ya ku ji bo çareseriyê tê pêşbînîkirin û ev tişt anî ziman: “Çareseriya ku em pêşkeş dikin û di Manifestoyê de jî cih digire ku ji sê qonaxên bingehîn pêk tê. Qonaxa yekem qonaxa ‘Entegrasyona teng û çarçoveya qanûnî” ye, di vê qonaxê de dê tevlîbûna kadroyên me yên li sirgûnê, li çiyê û li girtîgehan bi misogeriyên pratîkî û qanûnî ji bo siyaseta demokratîk bê dabînkirin, statuya xebat û ragihandinê ya Rêbertî dê bigihêje mercên azad. Qonaxa duyem pêvajoya ‘Demokratîkbûn û qebûlkirina nasnameyê’ ye, di vê qonaxê de divê nav, nasname û hebûna Kurd di zemînê hiqûqî û destûrî de bi fermî bê naskirin, perwerdehiya bi zimanê dayikê û mafên xwerêveberî û demokrasiya herêmî ya bihêz a mîna ‘Modela Londrayê’ bê nîqaşkirin. Qonaxa sêyem û dawî jî qonaxa ‘Destûra Bingehîn a Demokratîk’ e, li vir Civaka Demokratîk û Komara Demokratîk li ser bingeha peymana civakî ya nû dê bigehîjin entegrasyoneke domdar.”
‘Di dîrokê de cara yekem e ku serweriya Kurd bûye muxatab’
Veysî Aktaş bal kişand ser girîngiya dîrokî ya ku tevî hewldanên navendên statukoperest û îttîfaqên konjonkturel ên li Tirkiyeyê yên ji bo astengkirina pêvajoyê, aqilê dewletê gihîştiye nuqteya muzakereyê bi Îmraliyê re bike û got: “Di dîroka komarê de mîna nimûneyên Şêx Seîd, Seyîd Riza û Bedirxan Beg, dînamîkên Kurd an hatin tepisandin an jî hatin tesfiyekirin. Lê belê piştî 100 salan, dewlet cara yekê neçar ma ku liderê Kurd rasterast bike muxatab bigire û meseleyê bîne ser masê. Bi xêra “Bloka Komara Demokratîk” ku bi tevlîbûna hemû beşên demokrat, sosyalîst, muhafazakar û demokratîk bê avakirin, di siyasetê Turkiyeyê de dê bibin hêzeke diyarker û pêvajoya muzakereyê dê bigehînin serkeftinê.”
‘Rêzdar Ocalan sermuzakerevan e’
Ayla Akat Ata jî bal kişand ser dînamîkên civakî û siyasî yên pêvajoyê û teqez kir ku gel hêza sereke ya xwerêveber û garantor a pêvajoyê ye. Ayla Akat Ata diyar kir ku ji sala 1993yan vir ve ji bo çareseriya aştiyane û demokratîk a pirsgirêka Kurd berdêlên giran hatine dayîn û divê dersên dîrokî yên ji pêvajoyên Osloyê yên 2009an û çareseriyê yên 2013-2015an hatine derxistin, di hawidora siyasî ya îro de li ber çavan bên girtin. Ayla Akat Ata bal kişand ser daxuyanî û bangên Devlet Bahçelî yên ku ji 1ê Cotmehê 2024an vir ve dabûn destpêkirin û teqez kir ku statuya li Îmraliyê nikare di nav qalibên teng ên hiqûqî de bê bicihkirin û ev tişt gotin: “Rêzdar Ocalan nasnameyek e ku ev gel jê re dibêje ‘Rêber’ û sermuzakerevan e. Ez wekî hiqûqnasekê rast nabînim ku statuya wî ya hiqûqî tenê di ser ‘Mafê Hêviyê’ re bê nirxandin. Mafê hêviyê erkek e ku Tirkiye ji xwe li gorî biryarên DMMEyê neçar e bicîh bîne. Lê belê statuya Rêzdar Ocalan afirandina zeviyekê ku ew bikaribe bi gel re, bi aliyên pêvajoyê re, bi aktörên siyasî re bi awayekî azad civîn bike, bi azadî bixebite û bijî ferz dike. Em azadiya wî û azadiya xwe yek dibînin.”
Pênaseyên çareseriyê: Bawerî, têkildarî û lihevkirin
Ayla Akat Ata diyar kir ku ji bo avakirina aştiyeke domdar 3 hêmanên bingehîn şert in û wiha domand: “Di dema meşandina muzakereyê de divê zimanê pevçûnî û ittîhamkar ê berê yê ‘teror-terorîst’ bê terkkirin. Divê zimanê siyasî ya nû û wekhev ku hesasiyetên her du aliyan berçav digire bê avakirin. Pêvajoya aştiyê nikare tenê ji biryarên îdarî yên desthilatdariyê re bê hiştin. Divê mekanîzmayeke qanûnî ku hemû partiyên siyasî, civaka sivîl, akademî û tevgera jinan tevlî dibin. Qanûna çarçoveyê divê bi şaxên hiqûqa navxweyî yên mîna ‘Qanûna partiyên siyasî û azadiya derbirînê’ bê piştgirîkirin. Ji bo misogerkirina nûnertiya wekhev a jinan, sîstema kotayê divê di bin misogeriya qanûnî de bê destgirtin.”
‘Di maseya muzakereyê de jin û gel dê bibin kirde’
Ayla Akat Ata diyar kir ku li dijî nêzîkatiyên dewletê yan navendên desthilatdariyê ku pêvajoyê dirêj dikin yan jî bi awayekî yekalî bi rêve dibin, divê siyaseta demokratîk demildest destwerdanê bike û axaftina xwe bi van gotinan bi dawî kir: “Dema deriyê çareseriyê vebû, ya ku dikeve ser milê me ne ew e ku em wî derî heya dawiyê vebikin. Muxatabê me kî dibe bila bibe, em wekî hêzeke ku %30an armanc dikin, dê desthilatdariyan neçarî çareserî, aştî û demokrasiyê bikin. Di bin komîsyon û mekanîzmayên aştiyê yên ku dê bên avakirin de îradeya jinê dê bi awayekî wekhev cih bigire.”
