Amed – Mesulê dewletan û wayîrê şirketanê pîlan ê ke xoza rê zerarê tewr pîlî danê, COP31 de Antalya de ameyî têhet û derheqê çareserîya xoza ya ke înan xeripnaya de munaqeşe kerd. Rapor û cigêrayîşê sazgeh û rêxistinanê ekolojîye mojnenê ke zerarê tewr pîlî xoza rê piştdarê û tewrêbîyayoxê COP31 danê.
Konferansê Neteweyanê Yewbîyayeyan ê Vurîyayîşê Îklîmî (COP31) kombîyayîşê xo yo 31. mabênê 9-20ê teşrîna peyêne de Antalya de kerd. Tewrêbîyayox û qiseykerê konferansî bi giranî yan mesulê ke îzin danê projeyê ke îklîmî lewitnenê bikewê felîyet yan zî wayîrê şirketanê petrolî, komirî, gazî, madenan û şirketanê ke bendan virazenê yê.
Erdogan: ‘Birîndarkerdişê mêşa hingimênî zî îhlalê heqî yo’
Serekkomarê Tirkîya Tayyîp Erdogan qiseykerdişê akerdişî yê COP31 de îdia kerd ke kulturê înan de hurmetkerdişê xoza est o û va: “Ma neteweyêkê winayên ê ke birîndarkerdişê mêşa hingimênî zî sey îhlalê heqan vînenê.” La dewrê îqtîdarê Erdoganî de projeyanê komir û madenan de mîlyonan darî ameyî birnayîş, bendê emnîyetî ameyî viraştiş, zozanî ameyî qedexekerdiş. Akbelenê Muglayî de seba ardişê komirê santralanê termîkan ê Yenîkoy û Kemerkoyî, daristan û darê zeytûnan ameyî birnayîş. Îliç de bi rijîyayîşê nêzdîyê 20 mîlyon metrekûb erdo ke bi sîyanur û metalanê giranan bî, 9 karkerî merdî. Goreyê cigêrayîşê Platforma Dorûver û Kulturê Egeyî (EGEÇEP) û sazgehê cigêrayîşî ideo, şirketê YK Enerjî ke ortaxê ey Lîmak Holdîng û IC Holdîng ê, ortaxê nê projeyan ê.
Hem piştî dayî COP31 hem zî darî birnayî
Lîmak Holdîng hetê Nîhat Ozdemîr û Sezaî Bacaksizî ra ameyo awankerdiş. IC Holdîng zî hetê Îbrahîm Çeçenî ra ameyo awankerdiş û o nika zî serekê heyetê îdareyî yo. Nê her di şirketî sîteyanê xo de dîyar kenê ke ê lîsteya piştdaranê îklîmî yê COP31 de ca gênê.
Cengîz Holdîng: Bi tozê maden û komirî heta konferansî

Mehmet Cengîz serekê Cengîz Holdîngî yo û ortaxê COP31 yo. Şirket warê enerjî û madenî de bi nameyê Etî Bakir, Etî Alumînyum û Cengîz Enerjî xebitîyeno. Goreyê cigêrayîşê ideo’yî, projeyê madenî yê şirketî yê Artvîn û Murgulî, bitaybetî projeyê cîyakerdişê zerrnî bi sîyanur, sebebê tehlukeyê ke awe û cuya ganîyan ser o yo ra raştê reaksîyonê dorûverperwerûn ameyo. Şirket wazeno ke kapasîteyê santralê komirî yê Çanî yê Çanakkaleyî 1.320 megawatan ra bikero 1.050 megawatî.
Ronesans Holdîng ke Erman Ilicakî awan kerdo, piştdarê COP31 yo. Goreyê EGEÇEP’î, fabrîkaya polîpropîlenî ya şirketî ya Ceyhanî propan, yanî berhemanê bingeyênan ê petrolî xebitnena. No made bi hawayêko direkt îklîm ser o tesîrêko negatîf keno. Sînpaş Holdîng ke Avnî Çelîkî awan kerdo zî mîyanê piştdaranê îklîmî de ca gêno û sebebê projeyanê înşaatî û awankerdişê erdanê xozayî ra hetê dorûverperweran ra yeno rexnekerdiş.
Hem wayîrê menfeetî yê hem zî dorûverperwer ê!
Koç Holdîng zî mîyanê ortax û piştdaranê COP31 de ca gêno. Şirket wayîrê Tupraşî yo ke rafînerîya petrolî ya tewr pîle ya Tirkîya ya. Sabanci Holdîng zî mîyanê ortaxîya vilakerdişê elektrîkî de yo. Nê her di şirketî projeyanê vilakerdişê elektrîkî de wayîrê menfeetî yê û xo sey pawitoxê xoza mojnenê.
COP31 de 103 şirket û lobîyê fosîlî est ê
Problem tena bi şirketanê Tirkîya ra sinordar nîyo. Goreyê raporê ortaxîya Kick Big Polluters Out (KBPO) yê 13ê teşrîna peyêne, 103 şirket û komeleyê sanayî yê ke benê sebebê xeripîyayîşê îklîmî tewrê COP31 bîyê. Înan ra 60 grubê sanayîya sotemenîyanê fosîlan û 16 zî fînansekerê na sanayî yê.
ExxonMobil bi 13, Amazon bi 12, TotalEnergies bi 5 û BlackRock bi 5 temsîlkaran tewrê COP31 bîyî. Sewbîna 100 bankayanê tewr pîlan ra 30 bankayî fînansekerê sanayîya fosîlî yê û tewrê konferansî bîyî. Goreyê hûmaranê raporê Banking on Climate Chaos 2026, nê bankayan mabênê 2021 û 2025 de pêro pîya 2,2 trîlyon dolarî ra zêdeyêr nê şirketan rê dayî. Na rêje nêzdîyê sera 40ê pêroyîyê fînansekerdişê bankayanê dinya yê seba na sanayî ya.
Awustralya û Brazîlya: Nameyî vurîyenê la aqûbet nêvurîyena
Serokwezîrê Avustralya Anthony Albanese qiseykerdişê xo yê 11ê teşrîna peyêne de va ke ê wazenê vurîyayîşê enerjîye û averberdişê çimeyanê pakan de pêşeng bê. Serokwezîr tehlukeyê berzbîyayîşê asta awa deryayan a dorûverê giravanê Pasîfîkî ser o zî vinderd. Goreyê raporê Meclîsê Îklîmî yê Awustralya yê 23ê adare ya 2026î, hukmatê Albaneseyî îzna 39 projeyanê neweyan ê hîrakerdişê çimeyanê petrol, gaz û komirî daya. Sewbîna projeyê gazî yê Woodside yê North West Shelfî heta serra 2070î û îzna sondajkerdişê 1.695 bîranê neweyan ê gazî heta serra 2081î derg kerde.
Serekê Brazîlya Lula da Silva newe weçîya û kombîyayîş de dewletan rê veng da ke krîzê îklîmî bikerê babeta sereke ya sîyasetê mîyanneteweyî. Hûmar û cigêrayîşî mojnenê ke daristanê herêma Amazonya bi hawayêko rêkûpêk kêm benê.
Sekreterê Pêroyî yê Neteweyanê Yewbîyayeyan António Guterres zî qiseykerdişê xo yê 11ê teşrîna peyêne de bale ante polîtîkayanê pawitişê xoza ser û va: “Bi sotemenîyanê fosîlan berhemê pîlî yenê qezenckerdiş la gerreyê ma yeno kiştiş.”
Hemverfekê COP31, Tirkîya û Awustralya, taslaxê 19ê teşrîna peyêne ra vateyê derheqê sotemenîyanê fosîlan de vetî. Parzûnkerdişê karbonî û teknolojîyê girewtiş û depokerdişê karbonî taslax de ca nêgirewt. Welatê ke aver şinê û welatê Afrîka zî seba fînansekerdişê pakkerdişê îklîmî sozê qewetinî û şênberî wazenê. Seba nê sebeban COP31 heta vizêr şan nêqedîya.















