Serek û mesulê dewletan Antalya de seba pawitişê îklîmî sozanê neweyan danê, la munaqeşeya petrol, gaz û ekonomîyî ya ser îklîmî dewam kena. Kes û aktîvîstê ekolojî wazenê ke sozanê seba pawitişê ekolojî ra wetêr, sotemenîyê fosîlî bêrê weradayîş, tetbîqatê ke tebîetî qilêrin kenê bêrê qedênayîş û sozê ke yenê dayîş zî bikewê felîyet.
Konferansê Neteweyanê Yewbîyayeyan ê Vurîyayîşê Îklîmî yo 31. (COP31) mabênê 9 û 20ê teşrîna peyêne de Antalya de yeno viraştiş. Konferans roja pancine de bi munaqeşeyanê pawitişê tebîetî û weşkerdişê îklîmî ser o dewam keno. Konferans de seba qedênayîşê xebitnayîşê sotemenîyanê fosîlan, zêdekerdişê enerjîyanê neweyan ê ke tebîetî rê zerar nêdanê, veng yeno dayîş û mesajî yenê dayîş. La têmîyanekîya mabênê vatiş û kerdişî bi heme têmîyanekîya xo ver çiman de ya.
‘Sozê sîyasî û têmîyanekîyê enerjîye ser’
Sekreterê Pêroyî yê Neteweyanê Yewbîyayeyan Antonio Guterresî dewletan rê veng da ke munaqeşe ra bivîyarê gamanê pratîkan û seba nê çîyî zî xerîtayêka rayîrî amade bikerê. Sewbîna Antonio Guterresî waşt ke dewletê ke tebîetî qilêrin kenê, wa pak bikerê; seba nê çîyî zî ganî nê dewletan ser o qeydê fînansî bêrê tetbîqkerdiş.
Serekê Brezîlya Lula da Silvayî zî dewletan rê veng da ke petrol, komir û gazî ra dûr bikewê. Heyetê Brezîlya Antalya de seba vîyartişê sotemenîyanê fosîlan ra xerîtayêka rayîrî eşkera kerde û waşt ke dewletê bînî zî tewrê nê prosesî bibê. La tayê dewletê ke petrol û gaz vejenê, vera vîyartişo lez ê nê çimeyan ra vindertê. Temsîlkarê Venezuela heqê welatê xo yê vetişê petrolî pawit. No çî mojneno ke dewletî seba kêmkerdişê sotemenîyanê fosîlan ra zafêr seba pawitiş û averberdişê bazarê petrolî tewrê konferansî benê.
‘Seba enerjîya newe 15 mîlyar dolarî’
Tirkîya û Çînî hetkarîya vetişê enerjî de peymanêke îmze kerde. Goreyê agahîyanê ke ameyê eşkerakerdiş, na hetkarî seba awankerdişê santralanê vayî û rojî, depokerdişê enerjî û xetanê berdişê elektrîkî ameya kerdiş û seba nê çîyî 15 mîlyar dolarî ameyê cîyakerdiş. La verê her çîyî Çîn û Tirkîya zî mîyanê dewletanê ke tebîetî tewr zaf qilêrin û xirabe kenê de ca gênê.
Kombîyayîşê 12ê teşrîna peyêne de seba kêmkerdişê metan û gazanê bînan ê ke benê sebebê germbîyayîşê dinya zî sozê neweyî ameyî dayîş. Goreyê nê çîyî, Neteweyê Yewbîyayeyî (NY) do zafêrî 480 mîlyon dolarî piştdayîşî bidê.
‘Greta Thunberg: Kes nêno ma nêxelesneno’
Aktîvîsta ekolojî ya Swêdîye Greta Thunberge Antalya de helwest û nêzdîbîyayîşê dewletanê ke tewrê konferansî bîyê rexne kerdî. Greta Thunberge vat ke konferansê COP’î bîyê cayê sozdayîşî û wina vat: “Dinya nêmirena, la yena kiştiş. Ma zanê kam kişeno.”
‘Şarî zî kombîyayîşê xo yê îklîmî virazenê’
Kişta konferansê resmî de, 14ê teşrîna peyêne ra hetanî 18ê teşrîna peyêne Antalya de do Kombîyayîşê Îklîmî yê Şaran bêro viraştiş. Goreyê agahîyanê ke ameyê girewtiş, zafêrî 100 temsîlkarê welatan û zafêrî 300 sazgehê komelê sîvîlî do tewrê nê kombîyayîşî bibê. Program de nêzdîyê 150 panel, forum û atolyeyê derheqê heqanê tebîetî, vejîyayîşê sotemenîyanê fosîlan ra, demokrasîya enerjî, aştî û ramitişê ekolojîkî de est ê.
14ê teşrîna peyêne de zî bi sloganê “Ma cuye pawenê” do rayraşîyayîşêko girseyî bêro viraştiş. Sendîka û rêxistinê komelkî zî kombîyayîşê xebate de heqanê karkeran, feqîrîya enerjî û vurîyayîşo dadwer ser o munaqeşe kenê.
Sewbîna raporo newe yê Rêxistina Taqîbkerdişê Çalakîya Îklîmî (Climate Action Tracker) yo 12ê teşrîna peyêne dîyar kerd ke eke polîtîkayê nikayênî dewam bikerê, germîya dinya hetanî peynîya seserre eşkena 2,7 derece zêde bibo. Raporî dîyar kerd ke sozê nikayênî yê dewletan seba resayîşê amancê 1,5 dereceyî bes nîyê.
COP31 do hetanî 20ê teşrîna peyêne dewam bikero. Mûzakereyê resmî hema dewam kenê û qerarê peyênî nêameyê eşkerakerdiş. Nê prosesî de do eşkera bibo ke sozê dewletan do çiqas bibê gamê pratîkî.
