• Kurmancî
  • Kirmanckî
  • |
  • Derheqê Ma De
  • |
[email protected]
Ajansa Welat
21 MIJDAR 2026
No Result
View All Result
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • Heme Xeberî
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • Heme Xeberî
No Result
View All Result
Ajansa Welat
No Result
View All Result

Lehçeya şîrîn û qadîm: Hewremankî

Lêl AMED / AW

13 NÎSAN 2025 - 10:00
Kategorî: KIRMANCKÎ - FORUM, KIRMANCKÎ - KULTUR, KIRMANCKÎ - MANŞET
A A
Hewremankî hetê ziwannasî û tarîxî ra zaf bi zengîn a. Hetta na lehçeya kurdkî de şopê demê antîkî hema zî yeno dîyayîş. Hewremankî xususî farskî, erebkî û tirkî ra tesîrêko gird kerda. Çi heyfo ke sey lehçeyê bîn hewremankî zî telûkeyê vînîbîyayîşî de yo.

Hewremankî, aîdê lehçeya Başûrî ya kurdkî ya û xususî Îran, Rojawanê Azerbaycanî, Kurdistan û Kirmanşah û Herêma Silêmanî de yena qisekerdene.

Hewremankî hetanê ziwannasî û tarîxî ra zaf bi zengîn a. Hetta na lehçeya kurdkî şopê deme antîkî hema zî yeno dîyayîş. Hewremankî xususî farskî, erebkî û tirkî ra tesîrêko gird kerda. Ma nika heqê hewremankî de malûmatê hera bidê.

1.Tarîxî

– *Kokê ci*: Hewremankî xususî sey ziwanê hurrî û medan ke Koyanê Zagrosan de cuyayê, ziwanê înan bîyo. Na herême demê Împaratorîya Sasanî û Partî de zî cayê merkezî yê kulturî bî.

– *Peynîya deme îslamî *: Hewremankî bi ameyîşê îslamîyetî yê herême erebkî û farskî ra hem tesir kerdo hem zî tesir girewto la qet bingeya ziwanî nêbîyo.

– *Demo modern *: Çi seserra 20. de Dewleta Îran û Îraq de seba ke nêbî ziwano fermî, hetanî nê rojan bi kulturo fekî de ame.

*2. Awanîya gramarî*

*A. Fonolojî*

– *Tîpê vengin*: 8 herfê vengin (a, e, ê, i, î, o, u, û) û cîyaya tîpê vengin a kilm û derg est a.

– *Tîpê bêvengan*:

– Sewbî lehçeyê kurdkî sey herfê *ħ* (vengê erebkî ḥ ) û *ʕ* (ayn) ameyo pawitiş.

– Sey vengê *Q, X, Ê* dîyarker ê (finak, “qesir”, “xwendin” [wendiş]).

 

*B. Morfolojî*

– *Antişê nameyî *:

– Nîşaneya dîyarkerde *-eke* ya zî *-êk* yena îfadekerdene (finak, “mêrêk” [yew camerd]).

– Qertekê wayîrîye gêno: (finak, “kitêb-im” (kitabê mi).

– *Antişê karî *:

– Ergativite (awanîya pasif-aktîf) lehçeyê başûrî yê kurdkî ya *zayif o* ya zî vajê çin o.

– Qertekê demê nikayine *-de*: “Ez de-xwên-im” (Ez wanena).

– Qertekê demê vîyarteyî *-îş* qertêko peynî: “Min xwend-îş” (Mi wend).

 

*C. Rêza çekûyan (Awanîya cumleyî)*

– Pergalê bingeyî *Kerdox-Obje-Kar (SOV)*’dir: “Ez nan dixwêm” (Ez nan wena).

– Cumleyê persî *-ê* ya zî *-î* yeno viraştine: “Tu çi dik-ê?” (Ti sekena/î?).

*D. Xezîneyê çekûyî*

– *Çekûyê arkaîkî*: “berf” (vewr), “şev” (şewe) sey çekûyê orjînal ameyo pawitene.

– *Ciragirewteyan*: Xususî ziwanê Koma Hînt Ewropa ra tesir girewta.

 

*3. Statuyê sosyal û kulturî*

– *Binê telûkeyî de ya *: Çi heyfo hewremankî zî sey lehçeyê kurdkî yê bîn binê telûkeyê vînîbîyayîşî de ya, ciwanê hewremanî zafêr farskî û erebkî qalî kenî.

– *Edebîyat*: Kanşopîya deyîrbazîye (Bi destan, şîîr û fekî) reyde ameyo. Finak, Destanê “Şêx Senan” bi hewramankî ameyo nuştine.

– *Çimeyanî*: Çi heyfo ke hewremanî ser o xebat bi sînor î; çimeyanê bingeyî Lorîmer (1922) û MacKenzîe (1961) yê.

 

*4. Hewremanî û ferqê lehçeye kurdkî *

– *Kurmanci vs. Hewremanî*:

– Hewremanî de ergativite çin a, kurmancî û zazakî de ergatîve xurt a.

– Hewremanî de “roşan” kirmanckî de (rojan) kurmancî de “rojên”.

– *Soranî vs. Hewremani*:

– Soranî bi tîpanê erebkî, kurmancî û zazakî bi tîpanê latînî, hewremankî zî pêroyî tîpanê bi latînî, farskî û erebkî yena nuştene.

 

*5. Cumleyo finak (Hewremanî)*

*Kirmanckî*: “Ewro hewa zaf weş o, ez wazena şîra koyan.”

*Hewremani*: “Emerge hewa zor xweş e, ez dixwazim çim çiyayan.”

Hewremankî, lehçeya qadîm a û zaf nîna zanayene. Heqê hewremankî agahîgirewte ser o çimeyanê “Xebatanê Erdelan û Beşa Kurdolojîya Zanîngehê Soranî” de şima eşkenî cigêrayîş bikerî.

Tags: BaşûrergativegramerhewremankîKurdistanlehçeLêl AmedRojhilatZiwan
ShareTweetSendShareShare

Nûçeyên Din

Zaf şaristanan rê îkazê varanî

Zaf şaristanan rê îkazê varanî

12 MIJDAR 2026
Çîgdem Kiliçgun Uçare: Şarê ma tarîxê xo nuseno

Çîgdem Kiliçgun Uçare: Şarê ma tarîxê xo nuseno

7 MIJDAR 2026
Bayram Bozyel: Bê yewîye kes nêşêno ser bikewo

Bayram Bozyel: Bê yewîye kes nêşêno ser bikewo

15 COTMEH 2026
Elîşêr Hêlîn: Fehmê sermîyandar û îqtîdarperestan xoza talan keno

Elîşêr Hêlîn: Fehmê sermîyandar û îqtîdarperestan xoza talan keno

6 COTMEH 2026
Xopeyserantişê DYA û xetereyê Başûrî ser o: Ganî kurdî yewîya xo awan bikerê

Xopeyserantişê DYA û xetereyê Başûrî ser o: Ganî kurdî yewîya xo awan bikerê

4 COTMEH 2026
Beser Şahîn: Serekê ma ewro cayêko teng de girewte yo la reyna zî seba ma têkoşîn keno

Beser Şahîn: Serekê ma ewro cayêko teng de girewte yo la reyna zî seba ma têkoşîn keno

8 TEBAX 2026

↗️ XEBERÊ KE ZAF AMEYÊ WENDIŞ

TOHAV’î avûkatê Kurdî yê ke ameyê qetilkerdiş vîr ardî

TOHAV’î avûkatê Kurdî yê ke ameyê qetilkerdiş vîr ardî

21 MIJDAR 2026
Aqûbeta cinîyanê ke ameyê kiştiş û vîndîkerdiş ame persayîş

Aqûbeta cinîyanê ke ameyê kiştiş û vîndîkerdiş ame persayîş

21 MIJDAR 2026
‘Ma do bi awankerdişê komîneyan nê prosesî de biresê serkewtiş’

‘Ma do bi awankerdişê komîneyan nê prosesî de biresê serkewtiş’

21 MIJDAR 2026
Hesekê de ciwanêk bi gulleyanê eskeranê Tirkan ame kiştiş

Çalakîya KHK’yî: ‘Polîtîkaya îxracî hêrişêko vera keda cinîyan a’

21 MIJDAR 2026
Girewteya neweşe Newroz Bozkurte vaznaya ra neweşxane!

Muracatê peydeştişê înfazî yê seba Newroz Bozkurte bê cewab mend

21 MIJDAR 2026

ARŞÎV

  • MIJDAR 2026 (294)
  • COTMEH 2026 (357)
  • ÎLON 2026 (274)
  • TEBAX 2026 (308)
  • TÎRMEH 2026 (406)
  • HEZÎRAN 2026 (336)
  • GULAN 2026 (327)
  • NÎSAN 2026 (349)
  • ADAR 2026 (422)
  • SIBAT 2026 (387)
  • ÇILE 2026 (540)
  • KANÛN 2025 (254)
  • MIJDAR 2025 (226)
  • COTMEH 2025 (209)
  • ÎLON 2025 (232)
  • TEBAX 2025 (210)
  • TÎRMEH 2025 (299)
  • HEZÎRAN 2025 (257)
  • GULAN 2025 (334)
  • NÎSAN 2025 (265)
  • ADAR 2025 (317)
  • SIBAT 2025 (317)
  • ÇILE 2025 (298)
  • KANÛN 2024 (293)

Ajansa Welat, bi xeberanê xusûsîyan, dosya, cigêrayîş, dîmen û vengan komelî agahdar û roşnî kena.

Bi şîarê agahîyanê raşt û objektîfan weşanî esas gêna, serê şopa heqîqetî de agahîyan vila kena.

Ajansa Welat bi xeber û tedeyanê xo bena veng û rengê welatî.

Xwediyê Îmtîyazê: Fahrettin Kılıç

Berpirsiyarê Karên Nivîsan: Mahmut Altıntaş

Navnîşan: Fırat Mahallesi, 553. Sokak, Tanlar Şehri Teras Evleri, B Blok,
Kat: 5 - No: 40, Kayapınar, Diyarbakır

Telefon: +90 (532) 519 37 73

E-mail: [email protected]
Malper: www.ajansawelat1.com
Twitter Youtube Instagram Whatsapp
  • Serrûpel
  • Têkilî
  • Derbarê Me De

© 2024 Ajansa Welat ● Yekemîn Ajansa xwerû Kurdî ● Hemû maf parastî ne

No Result
View All Result
  • HEME XEBERÎ
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • KURMANCÎ

© 2024 Ajansa Welat ● Yekemîn Ajansa xwerû Kurdî ● Hemû maf parastî ne