Qezaya Gêlî ya Amedî bi cayê xo yê tarîxî sey Qaleya Gêlî, goristanê zinarî û Gola Awbendê Dîcleyî û weşîyê xo yê xozayî de benda zîyaretkerdoxan o. Bawerîya êzidî ra aîd cayê zîyaretgehan est ê, no tewirîya dînan nişan dano. Hewna bi tepiştişê maseyan zî namdar o.
Qezaya tarîxî ya Amedî; Gêl, qaraxê Çemê Dîcleyî de wayîrê mîrasî yê bi hezar serran o. Gêl seba ke wayîrê rewşa stratejîk û warê pawitişî bî, no ser zaf hûmarî de şaristanî ewta de ca bîyê. Hetê cayê stratejîkî yê lejkerî û hetê cayê kulturî zî merkezêk bîyo.
Demê antîk de qralî û împaratorîyan
Tarîxê Gêlî hetanî V.Î. 2000î ra şono, herêma Gêlî çimeyanê Asûrîyan de sey “Amedî” yeno nîşan dayene, herêma Gêlî mabenê Qralîyê Asûr û Ûrartuyan de herêma sînorî bîyo. Asûrîyan Qaleya Gêlî seba karanê lejkerî ser o înşa kerdê. Ver vere qaleyî de goristanê zinarî û fîgurê dêsî est ê û nê zî demê Asûrîyan nîşan danê.
Gêl, V.Î. seserra 6. de kewto hakîmîyetê Împaratorîya Persan. Peynî zî Îskendero Pîl, Gêl girewto binê hakîmîyetê xo û bi no rayîrî zî Gêl; Kulturê Helenîzmî şinasnayo. Demê Bîzans û Roma de zî sey garnîzonê sinorî “Ingîlene” ameyo bikarardiş.
Demê kultur û dînan; Demo Mîyan
Seserra 7. de artêşê îslamî; Gêl girewtê binê hakîmîyetê xo. Sifte Abbasîyan û peynî zî hamdanîyan. No dem de xususî hetê bawerîya êzidî de Gêl bî merkezêk, êzidîyan Gêl pîroz qebul kenê. Goristanê Zulkuf Pêxember, Şêx Şaraf Ad-Dîn û Şêx Hassan Al-Hakîm hewna Gêl de yê.
Seserra 11. de selçukijan bi hetkarîya kurdan kewtê Anatolyaye û Gêl no dem nasnameyê tirk-îslam nas kerd. Esil Gêl zengînîya xo ya kulturî, demê Dewletê Artukîyan û Eyyubîyan de pawit.
Awanîya rayberîya Demê Osmanîyan
Gêl, demê Yavuz Sultan Selîm; bi Şerê Mercidabikî kewt destê Dewleta Osmanîyan. Gêl no demî sey nahîyeyêk girêdayî Eyaletê Amedî ame kerdene. Demê Osmanîyan de Gêl bi karanê citkarî û heywanî de vejîya ver, hewna bi îmkananê Çemê Dîcleyî rolê bazirganîye zî girewt ser xo. Seserra 19. de hetê nasname hem hetê dînî şaran (kurd, ermenî, suryan, êzidî) pîya cuyayê.
Demê Komara û Gêlo modern
Serra 1923î de bi awanbîyayîşê Komara Tirkîya, Gêl bi fermî bî qeza. Nika Gêl, bi cayê xo yê tarîxî sey Qaleya Gêlî, goristanê zinarî û Gola Awbendê Dîcleyî û weşîyê xo yê xozayî de benda zîyaretkerdoxan o. Hewna goristanan nîşan dano ke Gêl, demê Asûrîyan de sey warê nekropolî ameyo şuxulnayîş. Bawerîya êzidî ra aîd cayê zîyaretgehan est ê, no tewirîya dînan nişan dano. Hewna Gêl bi nanê xo; ‘Dartike’ û Gola Awbendê Dîcleyî de bi tepiştişê maseyan namdar o. Gêl sey muzeyêka akerde yo.
