ÎHD “Raporê Çimdarîye ê Prosesê Aştîye” ê 21 aşmanê peyêne raya pêroyî rê vila kerd. ÎHD’yî dîyar kerd ke seba aştîyêka domdare rolê Rayberê Şarî Kurdî Abdullah Ocalan krîtîk o û garantîya huqûqî ya Parlementoyê Tirkîya şert o. ÎHD’yî dîyar kerd ke her çend fesîhkerdişê PKK’yî û vêşnayîşê çekan gamêka tarîxî bo zî, eke “Qanûnê Çarçewa” bikewo erey û Meclîs de nêro qebulkerdiş, do no proses bixetimîyo.
Komeleya Heqanê Merdiman (ÎHD), “Raporê Çimdarîye ê Prosesê Aştîye” ke netîceyê 21 aşmanê peyênan ra ware yeno bi eşkerayîyêke bînaya Baro yê Amedî de bi raya pêroyî rê vila kerd. Endam û Rayberê ÎHD’yî tewrê kombîyayîşî bîyî. Hemserekê Pêroyî ê ÎHD’yî Cîhan Aydin, verê eşkerayîya raporî qisey kerd. Cîhan Aydin, dîyar kerd ke sey heto hîreyîn û çimdarê berpirsîyarîyêka înan a tarîxî esta û vat: “11ê temmuza 2025an de, Başurê Kurdîstanî de merasîmê çek veradayîşî yo sembolîk virazîya û hêzanê çekdaran ê ke tewrê nê merasîmî bîyî, lîsteyê envanteran hedre kerd. A lîste teslîmê temsîlkaranê OHD û TÎHV’î kerd. Coka ma seba hedrekerdişê raporêk xo berpirsîyar dîyî. Na berpirsîyarîye, berpirsîyarîyêka merdimî û wîjdanî ya.”
Raporê Çimdarîye ê Prosesê Aştîye (Teşrîna Verêne 2024 – Temmuza 2026) ke Cîhan Aydin wend, wina yo:
“Rapor, çar beşanê sereke, pêşnîyazê polîtîkayan û kronolojîyeko hîrayî ê 21 aşman ra ware yeno.
*Dewro 1. (Teşrîna Verêne 2024-Sibate 2025): Destpêke û hedrekerdişê komelî.
*Dewro 2. (Adare – Temmuze 2025): Vengdayîşê Abdullah Ocalanî (27ê Sibate), qerarê PKK’yî o peynîardişê şerî (12ê Gulane) û merasîmê vêşnayîşê çekan (11ê Temmuze).
*Dewro 3. (Tebaxe 2025 – Sibate 2026): Komîsyonê Meclîsî û Raporê Meclîsî ê 18ê sibate.
*Dewro 4. (Sibate – Hezîrane 2026): Pawitişê qanûnê çarçewaye, xetimîyayîş û vindetişê prosesî.
Komîsyonê Meclîsî û hêvîyê komelî
Komîsyonê Meclîsî 51 endam, 21 roniştiş û goşdarîkerdîşê 135 kesan ra ware yeno. Raporo peyên o 107 rîpelî, pêroyî ameyo qebulkerdiş, la şerhê DEM Partî û HUDA-PAR’î dîyar keno ke pêameyîşêko tam nêvirazîyo.
Raporan de 2 nêzdîbîyayîşê vejîyê vernî:
Nêzdîbîyayîşo yewin ê dewlete yo ke probleman çarçewaya ‘teror û ewleyî’ de erjnena, nêzdîbîyayîşo dîyin zî heq û nasnameyê ê ke problemî çarçewaya ‘problemê Kurdan’ de erjnenê û waştişê reformî kenê.
Beşdarê komîsyonî bandurîya huqûqî, seyyewbînî û azadîye ser o pê kerd, la ca nêdayô cinîyan û ciwanan û kesê ke raşteraşt tesîrê şerî de mendê, sey kêmasîyêka girde ame vînayîş.
Warê heqê merdîman de apeyşîyayîş (2025)
Rapor diyar keno ke her çiqas serra 2025î de şerê çekdarî qedîyayo zî, warê demokrasî û heqan de apeyşîyayîşêko gîrd vîrazîyo. Na rewşe 6 xalan de xo mojnena:
*Dadgerî kewt binê kontrolê hukmatî; qerarê AYM û Dadgeha AİHM nêameyê caardene.
*Peynîyeardişê tayînkirdîşê qeyûman nêame û heqê weçînayîşî nêame naskerdiş.
*Rojnamegerî bi hawayêko sîstematîk ameyê girewtîş û cezakerdiş.
*Rayîrşîyayîşê aştîyane bi teda ameyê astengkerdiş (çalakîyê Ekrem Îmamoglu de hezar û 879 kesî ameyê destbendkerdiş).
*Badê ancîyayîşê Peymana Stenbolî ra kiştişê cinîyan zêde bîyî.
*Kiştişê karkeran, îhmalkarîyê fermî û tedaya hêzanê ewlehîye dewam kenê.
Netîceyê sereke
Her çiqas fesîhkerdîşê PKK û vêşnayîşê çekan gamêka tarîxî bo zî, bêvengkerdişê çekan aştîyêka domdare nêard. Seba ke hetêke ra hewildayîş estbi, heto bînî ra qayûm, girewtiş teda dewam kerd. Sewbîna şertê dewlete ê ‘ewilî çekronayîş’ û waştişê hetê kurdan ê ‘ewilî reform’ ra proses xetimîyo. Nêbîyayîşê çimdarîyêka xoser û tesîrê şerê Sûrîye zî krîzî xorîn kerd.
Ganî çi bêro kerdîş?
Vengdayîş dewlete û meclîsî rê:
*Ganî ‘qanûnê çarçewayî’ lezabez bêrê vîraştiş. Nê qanûnî ganî sereraşkerdişê huqûqê înfazî û ganî krîteranê mîyanneteweyî de bêrê vîraştiş.
*Ganî rolê Meclîsî bêro daîmîkerdîş û sazgehêka fermî ê koordînasyonî bêrê awankerdiş.
*Ganî sîstemê qayûman bêro wedarîtiş, Şertê Rayberîyê Xoser ê Herêmî yê Ewropa bêrê qebulkerdiş û heqê perwerdeyîya bi ziwanê dayîke bêro garantîkerdiş.
*Ganî seba roşnîkerdişê kîştîşanê faîlê nedîyaran ‘Komîsyonê Heqîqetî’ bêro awankerdiş; sîstemê qorîcîtî bêro wedaritiş.
*Ganî sazgehanê mîyannetewîye ra piştîdayîş bêrê waştiş.
Vengdayîş komelê sîvîlî rê:
*Ganî torrê sey ‘Torrrê Çimdarîya Aştî a Sîvîl’ bêro awankerdiş.
*Ganî kêmîyê tewrbîyayîşê (cinî, ciwan, mexdûrên şerî û dîaspora) bêrê çareserkeriş.
*Ganî aştî bi Anqara rê nêro sînorkerdiş û her ca de hewldayîşê aştî bêro xurtkeriş.
Rolê Abdullah Ocalanî
Abdullah Ocalan, rayberêko wina yo ke eşkeno qerarê çekronayîşî PKK’yî bido qebulkeriş û Abdullah Ocalan awankerdişê proses û bawerîye de wayîrê rolêko krîtîk o. Sewbîna seba ke aştî kesan ser o awan nêbo, ganî no rol mîyanê çarçewayêka huqûqî, qanûnî û bin banê Parlementoyê Tirkîya de bêro rayraberdiş.
Netîce
Tirkîya bi firsendêko tewr gird ê aştîye rê rîbirî ya, la serkewtişê nê çî tena bêvengkerdişê çekan nêbeno, bihêzbîyayîşê sazgehanê demokratîk, rîbirî mendişê vîyarteyê û viraîtîşê ‘Qanûnê Çarçewaye’ mimkun o. Ganî no firsend nêro pêgoşkerdiş.”
