Kela Wanî ke sey ‘Texta Bêmerg a Rojhelatî’ yena binamekerdene, bi tarîxê xo yê 2850 serrî arşîvêko pîl ê şaristanîyanê herêmî ya. Kela ke serê kerrayêka kilsî û asê de, rojhelatê Gola Wanî de berz bena; ewil şaristanîya Ûrartûyan, kulturê kurdan, Pers, Bîzans, Sasanî û Osmanîyan mîyanê xo de hewînena.
Kurdîstan de ke cayê şaristanîyêka pîl o, kelayî tarîxî her şaristanî de est ê û estbîyayîşê xo pawenê. Kela Wanî zî ke sey ‘Texta Bêmerg a Rojhelatî’ yena binamekerdene, nê kelayan ra yew a ke demê Ûrartûyan ra menda. Tarîxê kela, bi hêzdarbîyayîşê Keyayîya Ûrartûyan (Biainili) a di Demê Hesnî de dest pêkeno. Keyayo yewin Sardûr serranê Z.V 840–825î de qezaya Tûşba ya Wanî ke kela tede ya, sey paytext eşkera kerd û na kela viraşte. Bedenê Sardûrî ke bi blokanê pîlan ê bêxerc ameya awankerdene, 6 nuşteyanê mîxî yên Asûrî mîyanê xo de hewînena û nê sey belgeyanê tewr verên ê tarîxê Ûrartûyan yenê qebulkerdene. Seserra 6. ya Z.V. de, herême kewt binê kontrolê Împaratorîya Persan. Abîdeya tewr pîl a nê demî, nuşteyê Kserksesî yo ke bi hîrê ziwanan ameyo nuştene. Dimayê ney kela mabênê keyayîyanê Helenîstîk, Bîzans û Sasanîyan de dest vurna û sey qereqolêkê sînorî ameye şuxulnayene.
Hêzê misilman û Selçûkîyan zî tîya seba serranê dergan kontrol kerdo û demê înan de sûrê kela ameyî xurtkerdiş. Mîrê kurdan ê ke kela de cîwîyayêne, serranê dergan xoser mendê û herême de îqtîdar bîyê. Labelê serra 1548î de Mîrê Kurdan xo Împaratorîya Osmanîyan ra girêdayo û kela bîya merkezê ‘Mîrêmîran a Wanî.’ Nê demî de Camîyê Silêman Xanî de ameyo awakerdene û sûrî seba çekanê neweyan ameyî amadekerdene.
Rîyê şer û pirodayîşan ra Şaristano Kehen ameyo rijnayene
Quntarê başûrî yê kela de ‘Şaristano Kehen ê Wanî’ est bi ke seserran bibi merkezê cuya pîya yê kurd û armenîyan. Tîya de Kûllîyeya Husrev Paşayî ya Mîmar Sînanî, Camîyê Kaya Çelebî û dêrê armenîyan est bîyî. Na cuya pîya Şerê Dinya yo Yewin de (1915) bi ameyîşê Rûsan û şaranê herême qedîya. Şaristano kehen bi temamî ame veşnayene û rijnayene. Şaro ke weş mend, şaristano newe yê Wanî 5 kîlometre dûrê kela de awan kerd. Kela Wanî ke serra 2011î de kete Lîsteya Demkî ya UNESCO’yî de ewro sey muzeyêka akerde bala gêrayox û cigêrayoxan ancena.
Hênîyê Xorxorî hema zî herikîyeno
Kela Wanî nika zî bi heme heybetê xo payan ser o ya û cayê gêrayoxan a. Binê kela de hênîyêk est o ke seserrî yo herikîyeno. Awa ke binê kerrayanê pîlan ê kilsî yê Kela Wanî ra herikîyena, bi hêzêko pîl eşkeftanê xorînan ra vejîyena, mîyanê venganeyanê kerrayan de vengan vejena. No veng, bi hawayêko domdar û bihêz sey xirayîşê merdimêkî yeno eşnawitiş. Seba ney no hênî û herême sey Xorxorî ameya binamekerdene. Cigêrayîşê arkeolojîkî mojnenê ke no ca demê Ûrartûyan de merkezê tewr muhîm ê awe yê paytexta Tûşpayî bîyo. Kupê pîlî yê bi motîfanê geometrîk û kanalê kerrayî yê awe averşîyayîşê muhendisîya awe yê ê demî dîyar kenê.
Tarîxî ra heta ewro
Ewro Xorxor tena cayê seyranî nîyo ke şar bi awa xo ya serd û pak mîyan de boya xo gêno, eynî wextî de sey abîdeyêka gandar a tarîxî yena vînayene ke mîraso ke Ûrartûyan ra mendo resneno roja ewroyîne.
Derûdorê kela binê gemar de yo!
Nika derûdorê Kela Wanî de park û cayê keskayî ameyî viraştene û tîya bîyo cayê seyran û gêrayîşî. Welatî seba seyranî yenê nê parkan labelê derûdorê xo lêmin kenê. Rixmê pêro hişyarîyan zî welatî gemara xo arê nêdanê û şaredarî zî pakkerdişê nê cayan de kêm manena. O semed ra nê cayê keskî pêro binê gemar û gilêşî de mendê û seba ekolojîyê herême zî rîsk o. Tewr zêde ‘şûşeyê plastîk’ û ‘çenteyê naylon’ derûdor de est ê û nêyenê pakkerdene. Goreyê cigêrayîşanê çend sazgehanê mîyanneteweyî, çenteyê naylon (poşet) xoza de 500 heta hezar serran û şûşeyê plastîkî zî 400 heta 450 serran manenê. Bi nê hawayî zerareko zaf pîl danê xoza û merdiman. Sewbîna mendeyî ke veşnayîşê semawerî ra manenê, ê zî herre kêm kenê û nêverdenê ke bi serran na herême de vaş şîn bibo.
Kela Wanî seba tarîx û xozaya xo rbala welatîyan û geştyaran ancena û rojeke de tewr kêm 300 kesî Kela Wanî zîyaret kenê. Labelê heyfê na xozaya rindek o ke ewro mîyanê lêminîye de ameya verdayene.
