Qers – Avahiyên dirokî yên ji Ûrisan mane bi avahîsaziya xwe ya balkêş Qersê dixemilînin. Gelek kes bi taybetî ji bo dîtina xaniyên bi avahîsaziya Baltiqê hatine çekirin, berê xwe didin xaniyên dîrokî.
Li navenda Qersê avahiyên ji aliyê Ûrisan ve hatine çekirin hene û ev avahî xemleke cuda didin bajêr. Gelek kes taybetî ji bo van avahiyan bibînin tên bajêr. Di navbera salên 1877-1978an de Qers dikeve deste Ûrisan û 40 salan di destê Ûrisan de dimîne. Ûris di van salan de li Qersê dest bi avahîsaziyeke nû dikin û li taxên Yusufpaşa, Ortakapi û Cumhuriyetê yên Qersê bi avahîsaziya Baltiqê ya bakurê Rûsyayê dixin meriyetê. Di vê demê de Uris avahîsazên ku ji Holandeyê tînin, di avahîsaziya bajêr de dibin pêşeng.
Mîmariya avahiyên Qersê
Li gor agahiyên Gerînêndetiya Çand û Tûrîzmê ya Qersê hatine bidestxistin, Ûrisan ev avahîsazî bi palansaziya grîd çêkiriye û kolanên wê fireh in. Li gor mîmariya Baltiqê avahî bi kevirên bazaltê ku bi avayeke çargoşe hatine birîn, hatine çekirin. Avahî gelemperî yek an jî du qat hatine çekirin, lê weke îstisna sê qat jî hene. Eniyên van avahiyan stûnên destçêkirî lêkirine û bi kevirên neqşandi ve hatine xemilandin. Hindirê van avahiyan jî ji korîdorên dirêj pêk tê û di van korîdoran de ode û eywanan hene. Wekî din tiştê ku di nav van avahiyan de bal dikşîne pergala germkirinê ye. Ev avahî bi argûnên bi navê PEÇ ên di nava malê de tên germkirin û ev argûn xweşikbûna xaniyan zêdetir dikin.
Avahî piranî kargeh û saziyên dewletê ne
Bi qasî 190 avahî hatine tescîlkirin û di bin parastina Wezareta Çandî û Turizmê de ne. Piraniya van avahiyan di bin milkiyeta kesayetan de ne û gelek ji van avahiyan jî ji aliyê saziyên dewletê ve tên bikaranîn. Tiştekî bal dikşîne jî ev e ku piraniya van avahiyan kirine kargehên bazirganiyê û ev avahî kirine cafe û firoşgehên tiştên cur bi cur. Ji van avahiyan yên herî xweşik jî ji bo saziyên dewletê tên bikaranîn. Ev avahî di kolanên fireh de hatine çêkirin û derdorê van xaniyan darên hatine danîn, taybetî di dema payîze de dîmenên bêhempa derdixin holê. Gelek kes jî ji bo van avahiyan bibînin ji bo geştê tên Qersê. Ev avahî bi hemû xweşikbûna xwe ve li herberî hev rêz dibin. Ji ber ku di wext de li van avahiyan baş nenêrîne, gelek ji van avahiyan zirar dîtine. Gelê Qersê jî dibêje ku “Ûrisan ev avahî çekirin, lê kes xwedî li van derneketin û di bajêr de tiştek lê nehate zêdekirin”.
Çend mînakên xaniyên dîrokî yên li Qersê wiha ne:
* Avahiya Defterdariyê (Qesra Hikûmetê ya Kevn) ji 3 qatan pêk tê, bi xemlandinên kartûşê û şaneşînên xwe yên li quncikan balkêş e.
* Mizgefta Fethiyeyê (Dêra Alexander Nevskî ya Kevin), ji aliyê Ûrisan ve wekî dêr hatiye avakirin, lê piştre hatiye veguherandin û dêr kirine mizgeft.
* Mala Hekîm a Kevin, Avahiyeke dîrokî ye ku xwediyê xemlandinên Barokê ye û îro wekî oteleke butîk tê bikaranîn.
* Qesra Walîtiyê ya 2yemîn (1883), bi plana şêweyê L hatiye çêkirin û di pêvajoya Peymana Qersê ya 1921an de ku di navbera Hikûmeta TBMMê û Komarên Kafkasyayê hatiye îmzekirin de roleke girîng lîstiye.
* Avahiya Midûriyeta Tenduristiyê (1907), di serdema xwe de wekî nexweşxane hatiye avakirin.
* Mala Topçiyan, yek ji avahiyên kevirî yên serdema Çar ê ku bi taybetmendiyên xwe yên balkêş ên enî û planê derdikeve pêş.
* Dêra Ûrisan a Kevin, dêreke dîrokî ye ku ji serdema Çar maye.
