Mamostayê ziwanê kirmanckî Mehmet Olmezî babeta ziwan û nasnameyî ser o nuşt û wina vat: “Wexto ke yew kes ziwanê dayîka xo xo vîr ra keno, tena çekuyan xo vîr ra nêkeno; tewirê ewnîyayîşê dinya, kokê xo têkilîya xo û parçeyêkê vîrameyîşê xo yê kolektîfî zî xo vîr ra keno.”
Mamosteyê kirmanckî Mehmet Olmez nê nuşteyê xo de hem rewşa zazakî ya nikayine ser o vindeno hem zî bi persanê xo wazeno dîyar bikero ke zazakî çira nêyena qiseykerdene. Mamoste Mehmet Olmez nuşteyê xo de dîyar keno ke vîndîbîyayşê ziwanêkî tena çekuyanê ê ziwanî nê, eynî wextî de xo reyde estbîyayîşê komelêkî beno û bale anceno meseleya gandarverdayîşê ziwanî ser o ke ganî çi bêro kerdiş.
Mehmet Olmezî nuşteyê xo wina domneno:
“Pers asan aseno, la cewabê ci asan nîyo: Kam zaza yo? Eke yew kes dapîr û bapîrê xo ra zaza bo, la bi xo zazakî qisey nêkero, hema zî zaza yo? Eke ziwanê dayîka ci tirkî bo, eke o tena bi tirkî bifikirîyo, biwano, biewnîyo dinya ra, kam senî fehm keno ke o zaza yo?
Nê persî ewro mîyanê bi mîlyonan keyeyanê zazayan de est ê. Çunke neslêk est o ke may-pîyê xo ra zaza yo la ziwanê ci peygoş bîyo, nêzanîyeno. Pîr û kalê înan bi zazakî qisey kenê; gedeyî zî biney fehm kenê la cewabê xo bi tirkî danê; tornî êdî ne fam kenê ne zî qisey kenê. Hîrê neslî, hîrê sewîyeyê ziwanî û her nesl kokê xo ra dûrîyêr.
Tay kesî vanê: “Ziwan tena hacetêk o; mana muhîm a, qalibê ci ney.” Eke wina bo, çi ferq keno ke yew kes bi zazakî yan bi tirkî qisey bikero? La ziwan tena qalibêk nîyo. Her ziwan tewirêkê ewnîyayîş û fehmkerdişê dinya yo. Çekuyî est ê ke zazakî de mana danê, la wexto ke açarnîyenê ziwanêkê bînî, çîyêk ci ra kêmî maneno. Sanikanê dapîran de, meselayanê kalikan de, dengbêj û heme vatişan de zanayîşêk, hîsêk, tecrubeyêkê neslan est o ke bi ziwanêkê bînî eynî seypê nêyeno îzahkerdene.
Wexto ke yew kes ziwanê dayîka xo xo vîr ra keno, tena çekuyan xo vîr ra nêkeno; tewirê ewnîyayîşê dinya, kokê xo têkilîya xo û parçeyêkê vîrameyîşê xo yê kolektîfî zî xo vîr ra keno. Ziwan, sey rîpelanê kitabî yo ke neslan yewbînan ra girê dano: Tede tarîx, exlaq, felsefeyê cuye, û tewirê munasebetê însanan est o. Eke no tewir bişikîyo, tena çekuyî vindî nêbenê, estbîyayîşê ê şarî vindî beno.
Nasnameyo bê ziwan?
No nêyeno a mana ke kesê ke bi zazakî qisey nêkenê êdî zaza nîyê. Nasname tena bi ziwan nêvirazîyeno helbet; vîrameyîş, têkilî, hîs, hesabkerdişê “ez kura ra ya” zî tede yê. Xeylê kesê ke zazakî nêzanê, bi zerrî û gan zaza yê, têkoşînê ziwanî danê, wazenê ke ziwanê xo bander bibê.
La pers no yo: Eke nesl bi nesl ziwan kêmî bibo, nasname senî dewam keno? Eke tornî tena bi tirkî biewnîyê dinya ra, eke deyîrê dapîran, sanikê kalan, kulturê keyeyî êdî nêrê fehmkerdene, nasname çîyî ser o awan beno? Beno ke yew-di neslî hema zî vajê “ez zaza ya”, la bê ziwan, nê “zazayî” vera-vera tena nameyêk de manenê. Sey vilikê ke kokê xo ra birîyî: Hema zî rengin aseno, la emrê înan derg nîyo.
Tîya de tay kesî xo de heq vînenê ke heme gunehî may-pîyan ser o birijnê: “Çira to gedeyanê xo reyde bi zazakî qisey nêkerd?” La no nêzdîbîyayîşêko heqanî nîyo. Çunke dapîr û kalikê ke ziwanê xo banderê gedeyanê xo nêkerdo, gelek reyî tersan ra, teda ra, asîmîlasyonê sîstematîkî ra wina kerdo. Înan dî ke ziwanê înan mekteb de yeno qedexekerdene, tirkînêzanayîş cahîlî û feqîrîye xo reyde ano, seba ke gedeyê înan “rehet” biciwîyê, ziwanê xo nêda înan. No tercîhêkê ferdî nêbi; netîceyê polîtîkayêka dewlete ya zordare bi.
Coka, eke ma wazenê ke ziwan biciwîyo, gunehkerdişê ferdan reyde nêbeno. Ganî şertê ke ziwan tede gandar bibo, bêrê viraştene: Perwerdeyê bi ziwanê dayîke, warê pêroyî de ziwan, statuyê qanûnî. Eke gedeyî verdibistane ra heta unîversîte bi ziwanê xo biwanê, eke ziwan medya û cuya şaristanî de bo, o wext ziwan peyser agêreno keye zî.
“Keso ke bi ziwanê dayîke qisey nêkeno, kam o?” na tena perso îstatîstîk nîyo. Persê estbîyayîşî yo. Ziwan ke vindî beno, tena çekuyî nêşinê, xo reyde zaf çîyan beno. Nasname beno ke bê ziwan demêk domdar bibo, la bê kokê xo emrê xo derg nîyo. Coka pers no nîyo “kam zaza yo, kam nîyo”; pers no yo: Ma do se bikerê ke tornê ma zî bi ziwanê kalik û dapîranê xo dinya bivînê?”
