Mamosta û açarnayox Mehmet Olmez ke Şaredarîya Amedî de xebitîyeno, derheqê tecrubeyanê xo yê zazakî û şaredarî de erjnayîşêk kerd. Olmezî vat, “Ziwan çiqas bêro xebitnayîş hende ciwîyeno.”
Mamosta û açarnayox Mehmet Olmez ke Şaredarîya Amedî de xebitîyeno, derheqê tecrubeyanê xo yê zazakî û şaredarî de ajansê ANFyî rê erjnayîşêk kerd. Nuşteyê Mehmet Olmezî wina yo;
“Ziwanêk tena keye de nêciwîyeno”
“Zazakî (kirmanckî), goreyê Atlasê Ziwananê Binê Talûkeyî yê UNESCO’yî, ziwanêko “binê talûkeyî de” yo. Na agahî seba ma yê ke pê nê ziwanî xebitîyenê, newe nîya; la manaya ci her roje hîna zêde yena fehmkerdiş. Ziwanêk ke tena keye de, kilam û estanekan de ciwîyeno, nesl bi nesl teng beno. Ziwanêk ke warê pêroyî de çin o, wendegeh de, nêweşxane de, şaredarî de, dadgeh de çin o, çimanê wendoxanê xo de zî bêqîymet aseno. Çike merdim ziwano ke tira xizmet nêgêno, ziwano ke kaxitêkê fermî ser o nêvîneno, sey ziwanê “verên” vîneno, sey ziwanê “ewro”yî ney.
Coka tecrubeyê Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî muhîm o. Badê weçînayîşanê herêmkîyan ê 31ê adare 2024î, şaredarîye vera-vera zazakî kerde ziwanê xizmetî: xeberê şaredarîye, nuşteyê medyaya sosyale, afîş, broşur, tabloyê daîreyan, bulten û peynî de xizmetê merkezê vengdayîşî (ALO 153) zazakî de zî ame dayîş. Ez nê prosesî de sey açarnayoxê şaredarîye kar kena. No nuşte, bi çimanê kesêkê ke zereyê nê karî de yo, tecrubeyê nê di serran ra çi ame musayîş, ser o vindeno: çi ame kerdiş, senî ame kerdiş, kamcîn problemê ziwanî vejîyayî meydan û nê tecrubeyî ra seba ameyoxê zazakî çi yeno vetiş.
Zafziwanîya şaredarîye û cayê zazakî
Şaredarîyê ke hetê partîyanê sîyasîyan ê kurdan ra yenê îdarekerdiş, 2000î ra nat polîtîkaya “zafziwanîye” ramenê: xizmetê şaredarîye bi tirkî, kurmanckî û kirmanckî (ge-ge armenkî û suryankî zî) yenê dayîş. Na polîtîka demê qeyûman de (2016-2019 û 2019-2024) ameye birnayîş; tabloyê kurdkî ameyî wedarnayîş, websîteyî bîyî yewziwan. Badê weçînayîşanê 2024î, îdareyê neweyî zafziwanî newe ra da destpêkerdene.
La zafziwanî de zazakî hertim rêza hîrêyin de bîye. Kirdaskî (kurmancî) wayîrê wendoxanê xo yê zafan, nuştoxanê xo, medyaya xo ya; zazakî de hem hûmara nuştoxan tay a, hem zî hûmara kesanê ke eşkenê zazakîya nuştekî biwanê, tay a. Coka tayê şaredarîyan de zazakî tena sey sembolî, sey xetêka tabloyî ser o mende. Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî nêsînorî ra vîyarte: zazakî tena tabloyan ser o ney, xebatanê rojane de, xeberan de, sosyal medya de ameye xebitnayîş.
Bingeyê nê karî verê 2024î ameyo eştiş. 2016 de şaredarîye Grûba Xebate ya Vateyî reyde xebata termînolojîya şaredarîye dabî destpêkerdiş; teqrîben 2 hezar û 500 termê şaredarîye zazakî de amebî viraştiş. Qeyûm na xebate vindarnaye; 2024 ra pey newe ra dest pêkerd. Mudirîya Şûbeyê Pawitiş û Averberdişê Ziwanî ya Serekîya Daîreya Kultur, Huner û Karanê Komelkîyan, kombîyayîşê Vateyî yê 40. û 41. kerdî mêman; 2026 de personelanê şaredarîye rê kursê kurmanckî û kirmanckî ameyî akerdiş; êlula 2026î de kombîyayîşê “Termînolojîya Şaredarîye ya Zafziwane – Termê Muzîkî yê Zazakî I” ame organîzekerdiş. Yanî zazakîya şaredarîye tena karê açarnayoxêk nîya; peyê ci de xebatêka termînolojîye ya sîstematîke est a.
Sîstem senî xebitîyeno?
Xeberê şaredarîye verê bi tirkî yenê nuştiş. Serekîya Daîreya Çapemenî, Weşan û Têkilîyanê Şarî xebere amade kena; dima xebere seba açarnayîşî yena açarnayoxan rê. Açarnayîş di tewirî yo: kurmanckî û kirmanckî. Her açarnayox beşê xoaçarneno û nuseno dima xebere keyepelê şaredarîye de (diyarbakir.bel.tr) hîrê ziwanan de yena weşanayîş. Nuşteyê medyaya sosyale zî eynî rayîr ra vîyarenê la hîna bilez: zafane eynî roje de bi hîrê ziwanan yenê weşanayîş.
Tewirê metnan cîya yê, û her tewir problemê xo yê ziwanî xo reyde ano:
Xeberê dergî (300-900 çekuyî): xebatê daîreyan-rayîr, asfalt, awe, kanalîzasyon, park, kreş, xizmetê komelkî, astengdarî, cinî, spor, kultur. Nînan de termînolojîya teknîkî zaf a.
Nuşteyê medyaya sosyale (80-150 çekuyî): kilm, bi emojî, bi hashtag. Nînan de cumle ganî kilm û zelal bê; wendox telefonî de reyêk de waneno.
Beyanatê fermî: “Çapemenî û Raya Pêroyî rê” nuşteyî, cewabê polemîkan, beyanatê sekreterê pêroyî. Nînan de ziwano huqûqî û sîyasî est o.
Afîş û tabloyî: çend çekuyî, la her çeku bi hezaran merdim vîneno. Xeletîyêka tîya de bi serran tabloyî ser o manena.
Broşur û rayberê xizmetan: Dîyarkart, xizmetê astengdaran, kitabxane-metnê dergî yê bi tablo û lîsteyan.
Bultenê şaredarîye: çele 2026 de hûmara 3. ya bultenê çapemenîye ya şaredarîye tena bi tirkî û zazakî vejîyaye; hemşaredaran amancê xo yê 2026î bi zazakî îzah kerdî.
Mi tena bi xo par 600 ra zêdeyêr xeberî açarnayî. Eke nuşteyê medyaya sosyale zî bêrê hûmartiş, hûmare hezarî vîyarena. No, seba zazakî, korpusêko nuştekî yo gird o: her roje bi ziwanêko fermî, bi standardê Vateyî, derheqê cuya rojane ya şaristanî de nuşteyî.
Problemê ziwanî yê ke vejîyayî meydan
Termînolojî: çekuyê ke çin bîyî
Problemo yewin û tewr gird termînolojî bî. Zazakî ziwanê dewan o; termê şaredarîya moderne tede çin bîyî. “Altyapı” se beno? “Kaldırım” se beno? “Sathi kaplama”, “katı atık”, “terfi merkezi”, “aşınma tabakası”, “ecrimisil”, “tahakkuk”, “güncelleme bedeli”? Ma hîrê çimeyan ra îstîfade kerd:
Çimeyo yewin Ferhengê Vateyî bî. Termê ke Vate de est ê, bê munaqeşe ameyî girewtiş: binawanî (altyapı), peyarayîr (kaldırım), eşteyê huşkî (katı atık), çatrayîr (kavşak), golek (gölet), xet (hat), ding (durak).
Çimeyo dîyin termînolojîya 2016î bî ke şaredarîye Vateyî reyde viraştbî. Nê termî newe ra ameyî erjnayîş; tayê ameyî qebûlkerdiş, tayê ameyî revizekerdiş (seba ke nameyê mudirîye felan bedilîyayî).
Çimeyo hîrêyin neolojîzm bî: termê ke tu ca de çin bîyî, goreyê qeydeyanê çekuviraştişê zazakî ameyî viraştiş: peygir (-iş, -ox, -geh, -xane), îzafe (Serekîya Daîreya Xizmetanê Dewan), çekuyê pêrabesteyî (awegirewtiş, awguznayîş, rîpêşkerdiş, verdibistane, hemverfek, hemşaredar). Tayê termî orjînal ameyî girewtiş, çike şar înan wina zano û alternatîfêko zazakî do nêameyêne fehmkerdiş: asfalt, kanalîzasyon, drenaj, konteyner, kreş, protokol.
Tîya de prensîbêk vejîya meydan: term ganî hem rast bo hem zî bêro fehmkerdiş. Termo ke ziwannas rast vîneno la şar fehm nêkeno, xizmetî de nêreseno amancê xo. Coka ma tayê wextan de çekuya tirkî-latînî tercîh kerde tayê caran zî çekuya zazakî ya ke şar zano weçîna.
Sentaks: cumleyê tirkî yê têmîyankewteyî
Problemo dîyin sentaks bî. Xeberê tirkî yê şaredarîyan bi cumleyanê dergan û têmîyankewteyan nusîyenê: “Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığı organizasyonunda gerçekleştirilen ziyaret kapsamında Eşbaşkan Serra Bucak, Kayapınar ilçesine bağlı Barış Mahallesi 1033. Sokak’ta esnaf ziyaretinde bulundu.” Eke na cumle bi eynî rêze bêra açarnayîş, zazakî de cumleyêk vejîyena meydan ke kes nêeşkeno biwano.
Çareserîya ke ma dîye na ya: zazakî de cumleya bingeyine (subje, obje, fiil) verê temam bena; detayî dima pê bestoxê “ke” yew bi yew yenê. “Hemşaredare Bucake esnafî zîyaret kerdî ke Taxa Barişî de yê ke girêdayeya qezaya Kayapinarî ya.” Yanî wendox verê zano ke se bîyo, dima museno kotî bîyo. No qayde, ke mamostayê ma Denîz Gunduzî zî pêşnîyaz kerd, seba zazakîya nuştekî ya xeberan bî qaydeyo bingeyin.
Cins û antiş
Zazakî ziwanêko cinsin o; her name nêrî yan makî yo û sentaks goreyê ci vurîyeno. Termê neweyî de cins ganî bêro dîyarkerdiş: parke makî ya (Parka Anitî), ro nêrî yo (Royê Pasûrî), xete makî ya (xeta B4î), şebeke makî ya, kuçe nêrî yo (Kuçeyo 1033.), cade nêrî yo (Cadeyê Gevranî), heyet nêrî yo, federasyon nêrî yo, cemîyet nêrî yo, muze makî ya. Nê warî delîsteyêk ameye viraştiş. Bê na lîste her açarnayox bi hewayêko cîya nuseno û standard vîndî beno.
Nameyê kesan zî problem bîyî: nameyê cinîyan ê tirkî (Serra Bucak, Gulan Onkol) ergatîf de senî yenê antiş? Ma qerar da: nameyê tirkî yê cinîyan peygirê -e nêgênê (Bucak vat, ne “Bucake vat” — la “Hemşaredare Bucake” ergatîf de, bi -e). Nameyê camêrdan -î gênê (Dundarî, Yeşîlbaşî). Kilmnuşteyî zî yenê antiş: DBB’yî, TTB’yî, DÎSKÎ.
Nameyê ca û dezgehan
Nameyê qezayan bi zazakî/kurdkî yenê nuştiş: Pîran (Dicle), Pasûr (Kulp), Farqîn (Silvan), Gêl (Eğil), Hêni (Hani), Erxenî (Ergani), Çêrmûg (Çermik), Licê, Çinar, Karaz (Kocaköy). Nameyê taxan ke tirkî yê, sey xo manenê la bê herfanê tirkî (Bagcilar, Uçkuyular, Yîgîtçavuş). Nameyê dezgehanê dewlete yenê açarnayîş (Mudirîyetê Weşîye yê Wîlayetî, WezaretêPerwerdeyê Neteweyî), nameyê markayan û kilmnuşteyî nêyenê açarnayîş (DÎSKÎ, DÎSMEK, JINKART, ALO 153, EKAY).
Çi ame musayîş?
Serra yewine ra ez nê dersan vejena:
1. Termînolojî ganî dezgehkî bo, şexsî ney. Eke her açarnayox termanê xo bixebitno, standard çinî beno. Lîsteya terman, lîsteya cinsan û qaydeyê sentaksî ganî bêrê nuştiş û heme şaredarîyan rê bêrê parekerdiş. Hemparîya Vateyî reyde tîya de binge yo.
2. Açarnayîş tena karê ziwanî nîyo, karê redaksîyonî yo. Xebera tirkî ganî zazakî de newe ra bêra nuştiş, ne çeku bi çeku bêra açarnayîş. Cumleyê dergî bêrê birnayîş, tekrarî bêrê wedarnayîş, qalibê xeberê zazakî bêrê xebitnayîş.
3. Korpuso ke ameyo viraştiş ganî bêro arşîvkerdiş. Bi hezaran xeberê zazakî yê di serran de — bi standardêko yew, derheqê cuya şaristanî de — seba ziwannasan, seba ferhengnasan, seba xebatanê zîrekîya viraşta (AI) çimeyêko bêemsal o. Eke nê metnî tena keyepel de bimanê û bêrê vîndîkerdiş, kede vîndî bena.
4. Perwerde hewce yo. Hem seba açarnayoxan (sentaksê xeberan, termînolojî), hem seba personelan (kursê zazakî yê 2026î gamêka rinde bîye), hem zî seba wendoxan: ganî şar zazakîya nuştekî biwano ke bieşko biwano. Tîya de kursê DÎSMEK’î yê zazakî û kitabê dersan gamêka gird a.
5. Zazakî ganî “ya hîrêyine” nêbo. Eke xebere hertim verê tirkî, dima kurmanckî, peynî de zazakî bêra, wendox museno ke zazakî ziwanê peynî yo. Tayê wextan ganî zazakî verê bêra; bultenê çele 2026î (tena tirkî û zazakî) nimûneyêko rind bî.
Bi kilmkî
Ziwanêk sey ziwanê xizmetê pêroyî xebitnayîş, ne karê romantîk o ne zî karê sembolîk. Karêko pratîk o: term, cins, sentaks, redaksîyon, standard, arşîv. Her roje, her xebere de, çend qerarê qijkekî yenê dayîş û nê qerarî pîya ziwanêko nuştekî virazenê ke verê çin bî. Tecrubeyê Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî nawnenê ke zazakî eşkena bibo ziwanê şaristanî, ziwanê rayîr û awe û kreş û kanalîzasyonî — eke kesê ke bi aye xebitîyenê, bi sebr û bi sîstem bixebitîyê. No hîna destpêk o. La destpêko ke pêroyî nawnano: ziwan çiqas bêro xebitnayîş hende ciwîyeno.”
