• Kurmancî
  • Kirmanckî
  • |
  • Derheqê Ma De
  • |
[email protected]
Ajansa Welat
21 MIJDAR 2026
No Result
View All Result
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • Heme Xeberî
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • Heme Xeberî
No Result
View All Result
Ajansa Welat
No Result
View All Result

Ziwano ke vînî beno: Çerkezkî

Merkezê Xeberan / AW

13 NÎSAN 2025 - 20:00
Kategorî: KIRMANCKÎ - FORUM, KIRMANCKÎ - KULTUR, KIRMANCKÎ - MANŞET, KIRMANCKÎ - POLÎTÎKA
A A
Nuştox Lêl Amed rojnameyê Xwebûnî ra bi sernameyê “Ziwano ke vînî beno: Çerkezkî” nuşteyêk nuşto. Nuşte de yeno vatiş ke bi xebatê deyîre, kayê tîyatroyî û dersa weçînite ziwanêk aver nêşono. Esil mesele bi ziwanê dayîke perwerde dayîş o. Eke kurdkî ser o xebatê xorîn û herayî nîrî kerdene, çi heyfo ke ziwano şîrîn kurdkî sey çerkezkî û ziwanê bînî biqedîyo.

Nuştox Lêl Amed rojnameyê Xwebûnî ra bi sernameyê “Ziwano ke vînî beno: Çerkezkî” nuşteyêk nuşto. Nuşte de gramer û fonetîkê çerkezkî ser o agahîyê hera yeno dayene, hewna telûkeyê vînîbîyayîş ziwanê çerkezkî û kurdkî ra zî bal yeno antiş.

Nuşte wina yo:

“Tirkîya de polîtîkaya ziwanî ya yewperestî ser o, zaf hûmarî de ziwanî ya vînî bîyî ya zî vînîbîyayîşî reyde rî bi rî yê. Çerkezkî zî çi heyfo ke aqubetê kurdkî cuyeno. Seba ke bi ziwanê dayîke perwerde nîno dayene, çerkezkî her ke şona vînî bena. Ciwanê çerkezî zî sey ciwanê kurdî bandora tirkî de mendê.

Neteweyanê Yewbîyayeyan ra Rêxistina Kultur, Zanist û Perwerdeyî (UNESCO) raporêk aşkera kerd û goreyê nê raporî; 7 hezar ziwanî dinya de yenê qiseykerdiş, labelê seyî ra 40î nê ziwanan çinbîyayîş û asîmîlasyonî reyde rî bi rî yê.

Tirkîya de 18 ziwanî çi heyfo ke ya helîyayî û ya zî vînî bîyê. Çerkezkî û lehçeyê çerkezkî zî sey ziwanê kurdkî zî polîtîkaya asîmîlasyon û qedexekerdişî ser o hîna binê telûke de yê. Sazgeh û dezgeyê ziwanî zî seba hîşmendî, balantişê telûkeyê asîmîlasyonî ser o xebate kenê la qîm nêkeno. Nika şima rê behsa rewş û gramerê ziwanê çerkezkî bikera. Peynî zî şima bivînî ke çerkezkî çi heyfo ke aqubetê kurdkî cuyeno.

 Di lehçeyê çerkezkî est ê (adigehkî û kabardeykî). Çerkezkî ziwanê herêma Qafkasya ra ya.

Fonetîkê gramerî yê çerkezkî

  1. Fonetîkê vengî

– Zengînîya tîpê bêvengî: Çerkezkî hetê zafbîyayîşê tîpê bêvengî ra dinya de ziwanêko finak o. (Lehçeya kabardeykî de 60 tîpê bêvengî, lehçeya adigehkî de zî 50 tîpê bêvengî est ê. Hûmara tîpanê venginan zî zaf kêm a.)

– Zehmetîyê fonetîkî: Goreyê sewbînan pozîsyonan vengî est ê. Finak; vengê faringeal ve glottalî.

  1. Fonetîkê çekûyan:

– Zêdekerdeyî (Agglutinatif): Çekûyî peygir û qertefê zereyî reyde zêde benê. Finak; “sə-kʷə-ʁe-šʷ” (Ez to vînena).

– Antişê ergatif-absolutîfî: Fîîlî goreyê kerdox û objeyî yenê antiş. Têkilîya kerdox û objeyî tirkî ra cîya ya û nêzdê kurdkî ya.

  1. Pergalê fîîlî:

– Polipersonal agreement: Ahengê fîîlî hem goreyê kerdoxî hem zî goreyê objeyî est o. Finak; “Mi bide ci” sey têmîyane nê cumleyî yew fîîl de yenê îfadekerdene.

– Dem û rawe: Hetê raweya vîyarte, nika û ameyox de zaf hûmarî de raweyî zî est ê. Finak; (Waştiş, hewceyî, gumanî) est ê.

 Antişê nameyî:

– Zayend çîn o: Nameyan de gramatîkê zayendî çîn o.

– Pergalê rewşe (case): Sey absolutîf, ergatîf, oblîqusî 4-5 hebî qertefê rewşe şuxulyenê.

  1. Rêza çekûyan (sentaks):

– Pergalê SOV’î: Pêroyî rêza kerdox, obje û fîîlî bandorker a.

– Tedeyanê cumle de bestoxî: Cayê bestoxan, bi antişê fîîlan cumleya têmîyane ronîyeno.

Rewşa çerkezkî ya rojane

  1. Hûmara qiseykerdoxan û cografya:

– Welat: Dewleta Rusya ra girêda Komara Adigehî, Komaranê Kabardey-Balkar û Karaçayî de ziwano fermî ya la hûmara qiseykerdoxan zaf kêm a.

– Dîaspora: Tirkîya, Sûrîye, Urdun, Îsraîl û Ewropa de nêzdî 3 mîlyon çerkezî cuyenê la zafêrî ziwanê xo nêşuxulnenê. Tirkîya de zî xususî çerkezkî sînorê vînîbîyaye de ya.

  1. Ziwanê ke binê teluke de yî:

– Goreyê raporê UNESCO’yî çerkezkî kategorîya ziwananê vînîbîyayeyan de ya.

– Çi heyfo ke mabenê ciwanan de çerkezkî nîna qiseykerdene, xususî mabenê ciwanan de ziwanê tirkî û ruskî zaf bandorker ê.

  1. Pawitiş û xebatê ganîkerdişî yê çerkezkî:

– Perwerde: Rusya de tay wendegehan de çerkezkî sey ziwano weçînite yena bonderkerdiş. Dîaspora de zî bi silgirîya komel û merkezê kulturî de sey kursan yena bonderkerdiş.

– Çimeyê dîjîtalî: Ferhengê çerkezkî-îngilizkî/rûskî/tirkî. Dersa onlîne (Finak: CircassianLanguage.org), komê medyaya sosyale.

– Xebatê kulturî: Bi deyîre, kayê tîyatroyî, festîvalan wazîyeno ke çerkezkî bêro ganîkerdene.

  1. Astengîyê sosyal û sîyasîyî:

– Rusya de polîtîkaya ziwanî her tim bedilîyena. Bi ziwanê dayîke perwerde nîno dayene.

– Seba ke çerkezkî reyde perwerde nîno dayene, no ser problemê girdî yenê cuyayîş.

Pêşnîyazê cigêrayîşî

– Çimeyê akademîkî:

– Beşê Ziwanê Qafkasî yê Enstîtuyê Parîs INALCO’yî

– Kovara Journal of Caucasian Languages (JCL) de meqaleyî.

Cor de zî şima dî, bi xebate, deyîre, kayê tîyatroyî û dersa weçînite ziwanêk aver nêşono. Esil mesele bi ziwanê dayîke perwerde dayîş o. Eke kurdkî ser o xebatê xorîn û herayî nîrî kerdene, çi heyfo ke ziwano şîrîn kurdkî sey çerkezkî û ziwanê bînî biqedîyo. Ganî bi ziwanê dayîke perwerde bêro dayene, çimkî encax bi no rayîr merdim kokê xo ser şîn beno. Eke şima wazenê kurdkî vînî nêbo, ganî bi ziwanê dayîke perwerde ser o têkoşîn bêro dayene û bi kurdkî qise bikerê, biwanê û binusê.”

Tags: çerkezkîkirmanckîLêl AmedZazakiZiwanê Kurdkî
ShareTweetSendShareShare

Nûçeyên Din

Zanîngeha Rojava: Parastina zanîngeha me parastina zimanê Kurdî ye

Unîversîteya Rojava: Pawitişê unîversîteya ma pawitişê ziwanê kurdkî yo

16 MIJDAR 2026
‘Ma do cehd bikerê ke her taxe de mektebêko seba ziwanê kurdkî awan bikerê’

‘Ma do cehd bikerê ke her taxe de mektebêko seba ziwanê kurdkî awan bikerê’

14 MIJDAR 2026
Li ber wezaretê bang kirin: Mafê zimanê dayikê bingeha aştiyê ye

Vernîya wezaretî de veng da: Heqê ziwanê dayîke hîmê aştî yo

12 MIJDAR 2026
‘Dewlemendiya Kurdî pêşî li bişaftinê girtiye’

‘Dewlemendîya kurdkî vernîya asîmîlasyonî girewta’

11 MIJDAR 2026
Hûmara teşrîna peyêne ya Bajarî vejîyaye: Xeyalê Amedsporî bi xêzan gandar beno

Hûmara teşrîna peyêne ya Bajarî vejîyaye: Xeyalê Amedsporî bi xêzan gandar beno

5 MIJDAR 2026
Atolyeyanê ANKA-DER’î dest pêkerd: Bi kurdkî qisey bikerê, bifikirîyê, biwanê û binusê

Atolyeyanê ANKA-DER’î dest pêkerd: Bi kurdkî qisey bikerê, bifikirîyê, biwanê û binusê

23 COTMEH 2026

↗️ XEBERÊ KE ZAF AMEYÊ WENDIŞ

TOHAV’î avûkatê Kurdî yê ke ameyê qetilkerdiş vîr ardî

TOHAV’î avûkatê Kurdî yê ke ameyê qetilkerdiş vîr ardî

21 MIJDAR 2026
Aqûbeta cinîyanê ke ameyê kiştiş û vîndîkerdiş ame persayîş

Aqûbeta cinîyanê ke ameyê kiştiş û vîndîkerdiş ame persayîş

21 MIJDAR 2026
‘Ma do bi awankerdişê komîneyan nê prosesî de biresê serkewtiş’

‘Ma do bi awankerdişê komîneyan nê prosesî de biresê serkewtiş’

21 MIJDAR 2026
Hesekê de ciwanêk bi gulleyanê eskeranê Tirkan ame kiştiş

Çalakîya KHK’yî: ‘Polîtîkaya îxracî hêrişêko vera keda cinîyan a’

21 MIJDAR 2026
Girewteya neweşe Newroz Bozkurte vaznaya ra neweşxane!

Muracatê peydeştişê înfazî yê seba Newroz Bozkurte bê cewab mend

21 MIJDAR 2026

ARŞÎV

  • MIJDAR 2026 (294)
  • COTMEH 2026 (357)
  • ÎLON 2026 (274)
  • TEBAX 2026 (308)
  • TÎRMEH 2026 (406)
  • HEZÎRAN 2026 (336)
  • GULAN 2026 (327)
  • NÎSAN 2026 (349)
  • ADAR 2026 (422)
  • SIBAT 2026 (387)
  • ÇILE 2026 (540)
  • KANÛN 2025 (254)
  • MIJDAR 2025 (226)
  • COTMEH 2025 (209)
  • ÎLON 2025 (232)
  • TEBAX 2025 (210)
  • TÎRMEH 2025 (299)
  • HEZÎRAN 2025 (257)
  • GULAN 2025 (334)
  • NÎSAN 2025 (265)
  • ADAR 2025 (317)
  • SIBAT 2025 (317)
  • ÇILE 2025 (298)
  • KANÛN 2024 (293)

Ajansa Welat, bi xeberanê xusûsîyan, dosya, cigêrayîş, dîmen û vengan komelî agahdar û roşnî kena.

Bi şîarê agahîyanê raşt û objektîfan weşanî esas gêna, serê şopa heqîqetî de agahîyan vila kena.

Ajansa Welat bi xeber û tedeyanê xo bena veng û rengê welatî.

Xwediyê Îmtîyazê: Fahrettin Kılıç

Berpirsiyarê Karên Nivîsan: Mahmut Altıntaş

Navnîşan: Fırat Mahallesi, 553. Sokak, Tanlar Şehri Teras Evleri, B Blok,
Kat: 5 - No: 40, Kayapınar, Diyarbakır

Telefon: +90 (532) 519 37 73

E-mail: [email protected]
Malper: www.ajansawelat1.com
Twitter Youtube Instagram Whatsapp
  • Serrûpel
  • Têkilî
  • Derbarê Me De

© 2024 Ajansa Welat ● Yekemîn Ajansa xwerû Kurdî ● Hemû maf parastî ne

No Result
View All Result
  • HEME XEBERÎ
  • ROJANE
  • CINÎ
  • EKONOMÎ
  • POLÎTÎKA
  • EKOLOJÎ
  • KOMEL
  • WEŞÎYE
  • DINYA
  • FORUM
  • HUQÛQ
  • KULTUR
  • SPOR
  • KURMANCÎ

© 2024 Ajansa Welat ● Yekemîn Ajansa xwerû Kurdî ● Hemû maf parastî ne