17ê Citmenge, hetê Neteweyê Yewbîyayeyî ra sey Roja Dinya ya Têkoşînî ya Vera Feqîrîye ameya îlan kerdene û her serre pêro dinya de sey yew roja muhîm a hayîdarîye yena fîrazkerdene. Na roje, semedê balê antişî serê krîzanê sosyal, ekonomîk û merdimî yê ke feqîrîye virazena, semedê qewetînkerdena paştîdayîşî rayanê çareserîye bi pîvanêko xorînî ameya dîyarkerdene.
Netewayê Yewbîyayeyî, bi qerarê xo yê 22ê Kanûna 1992î, 17ê Citmenge sey Roja Dinya ya Têkoşînî ya Vera Feqîrîye îlan kerd. Na roje, mojnena ke feqîrîye tena meseleyêka ekonomîk nîya, eynî wext de îxlalê heqanê merdiman û netîceyê nêseyyewbînanîya komelkî ya. Têkoşînê hemverê feqîrîye, yew madeyanê tewr verênan ê Hedefanê Averşîyayîşê Dewamkerde yê Neteweyê Yewbîyayeyî yo. Nê hedefî, armanc kenê ke heta serra 2030î feqîrîya xorînî biqedînê û pêro merdiman ê hewcedarîyanê bingeyênan bîyarê ca.
Rewşa Ewroyêne: Datayê 2024-2025î
Goreyê Endeksê Feqîrîye yê Zafhetî yê Xorînî yê 2023î yê Programê Awankerdişî yê Neteweyê Yewbîyayeyî (UNDP), 6,1 mîlyar kesanê ke 110 welatan de ciwîyenê, bi feqîrîye cuya kenê. Teqrîben se ra 8,5ê nufusê dinya, yanî 692 mîlyon merdimî, mîyanê feqîrîya xorînî de cuyenê. Raporê Feqîrîye, Refahî yê 2024î yê Bankaya Dinya, mojneno ke dima pandemî, zafbîyayîşê feqîrîya xorînî de vindertişêko cîdî qewimîyayo. Goreyê raporî, payîyeno ke mîyanê serranê 2024 û 2030î de tenî 1.1 mîlyon merdimî feqîrîya xorînî ra cuye bikerî. Eke bêro fîkîrîyayene ke mîyanê serranê 2013-2019î de 150 mîlyon merdimî feqîrîye de ciwîyaynî.
Rewşa Tirkîya de Tirkîya de feqîrîye, bi sebebê enflasyonê ke serranê peyênan de zêdîyayo û zehmetîyanê ekonomîkî, hîna zaf bîya aşkera. Goreyê datayanê Turk-ÎŞ’î, goreyê Adara 2025î:
Sînorê feqîrîye yê yew keyeyê çar kesî: 76.922 TL
Sînorê veyşanîye; mîqdarê tewr tay yê ke lazim o seba ke keyeyî bikarê hewcedarîyanê xo yê werdê bingeyênî bîyarê ca.
Mesrefê cuyayîşî yê aşmane yê yew karkerê tenyayî: 30.617 TL
Nê reqemî, zorîya debarekerdena bi meaşê asgarî û tengaya ekonomîkî ya ke bi mîlyonan merdimî ancenê, anê verê çiman. Goreyê datayanê Dezgehê Îstatîstîkî yê Tirkîya, serra 2023î de teqrîben 11,3 mîlyon kesî binê sînorê feqîrîye de cuyayêne.
Tesîrê Sosyalî yê Feqîrîye Feqîrîye, tenî problemêko madî nîyo, eynî wext de xeylêk problemanê komelkîyan zî bi xo reyde ana. Emnîyetê karî û cînayetê karî bêçarebîyayîşo ke feqîrîye virazena, karkeran tenî keno hetê şertanê karî yê bêemnîyetan û qezayê karî û cînayetê karî zêdîyenê. Goreyê datayanê Meclîsê Weşîye û Emnîyetê Karî yê Karkeran, 9 aşmanê verênan ê serra 2024î de tewr tay 1.371 karkerî cînayetanê karî de merdî.
Karkerîya Domanan Merkezanê perwerdeyê meslekî (MESEM) de 11 serranê peyênan de zêdeyêrê 695 domanan cayanê karî yê ke tede gureyayêne de merdî. Na rewşa trajedîk mojnena ke feqîrîya xorî senî domanan erzena binê rîskî.
Nêseyyewbînanîya ekonomiye yew nuqtaya muhîm a ke raporê Bankaya Dinya de ser o vinderta, tenî tesîrê xo serê feqîran de nê, serê pêro qismanê komelî de bi hawayo negatîf mojneno. Bêadaletîya ekonomî, bena sebebê nearamîya komelkî, problemanê binawan û krîzanê tebîetî.
Pêşnîyazê Çareserîye Bankaya Dinya û Neteweyê Yewbîyayeyî, semedê têkoşînê vera feqîrîye nê pêşnîyazan anê ra ziwan:
Polîtîkayê îstixdamî
Viraştişê firsendanê karî yê hîna zêde û hîna biqalîte,
Qewetînkerdena programanê têkoşînî yê hemverê bêkarîye,
Vergirewtişê îstixdamê bêqeydî.
Polîtîkayê sosyalî
Zêdnayîşê xoresayîşê xizmetanê bingeyênan (weşîye, perwerde,)
Tesîrînkerdena programanê hetkarîya sosyale,
Goreyê mesrefanê raştênan ê cuyayîşî eyarkerdena meaşê asgarî.
Girdbîyayîşo hempar
Qewetînkerdena sinifa mîyanêne,
Kemînayîşê nêseyyewbînanî ya barekerdena ekonomîye de paştîdayîşê qismanê bi ekonomîya nizm.
Hemkarîya xorînî
Zêdnayîşê paştîdayîşê mîyaneteweyî,
Têkoşînê hemverê bedilîyayîşê îklîmî,
Paştîdayîşo fînansî semedê welatanê ke aver şonê.
Data û têgeyrayîş
Viraştişê binyapîyê datayan o qewetîn,
Têgeyrayîşê feqîrîye bi hawayo rast ercnayîşê tesîrînîya polîtîkayan.
17ê Citmenge, Roja Dinya ya Têkoşînî ya Vera Feqîrîye, ana vîrê ma ke feqîrîye tenî problemêko ekonomîk nîyo, eynî wext de meseleyêka ke îstîkrarê komelkî û averşîyayîşê dewamkerde rê tehluke ya. Datayê xorînî mojnenê ke têkoşînê vera feqîrîye serranê peyênan de hêdî bîyo. Şokê ekonomîkî yê ke pandemîya COVID-19î viraştî, barê deynî yo ke zêdîyayo û ferqê ekonomîye yo ke gird beno, nê têkoşînî hîna zêde kerdo zor. Tirkîya de û dinya de bi mîlyonan merdimî, mehrûmê şertanê cuyayîşê merdimkî, xîret kenê ke xo cuyayîşî de bigêrê. Semedê bedilnayîşê na rewşe, vîyarteyê hayîdarîya ferdî, hewceyîye bi bedilnayîşanê polîtîkayan ê bingeyên û timînan est a. Têkoşînê vera feqîrîye, tenî mesulîyetê hukmatan nê, yê komela sîvîle, sektorê xususî û her yew ferdî yo. Semedê yew dinya ya hîna adîle, hîna seyyewbînan û hîna merdimkî, paştîdayîş û hemkarîye şert ê.
