Murad Doner ê 70 serrî ard ziwan ke vera hemeyê polîtîkayanê asîmîlasyonê de ey hewl da bi ziwanê xo qisey bikero. Hepisxane de dest bi nuştişê şîîran kerd û pêro pîya 231 şîîrî nuştî.
Murad Doner ke serra 1955î de dewa Kondûsanî ya qezaya Xîzanî ya Bidlîsî de ameyo dinya. O heta 8 serrîya xo Kondûsan de cuyeno û dima Tetwan de dest bi dibistanî keno. 5 serrî Tetwan de, 3 serrî qezaya Xîzanî de wendegehê mîyanênî û tewr peynî zî Wan de 3 serrî lîse wend. Serra 1982î de keyeyê xo ard Wan û o roje ra nata Wan de cuyeno.
Ey mehkeme de mubaşîrî kerdêne la serra 1992î de seba xebatanê sîyasîyan ameyo destbendkerdiş û karî ra zî ameyo dûrîkerdiş. Serra 1996î de Mehkemeya Ewleyî ya Dewlete (DGM) ya Amedî de ameyo dariznayîş, 3 serrî û 9 aşmî cezayê hepsî ey rê ameyo birnayene. Murad Doner, Hepisxaneyê Wanî de yeno girewtiş û 1ê Gulane ya 1999î de zî tehlîye beno. Hepisxane de dest bi nuştişê şîîran keno û heta nika 231 şîîrî nuştî. Her wina Murad Doner, mîyanê serranê 2010 û 2016î de di dewran rayverîya KURDÎ-DER’î, yew dewr rayverîya TUAY-DER’î û tayê dewran zî xebatanê sîyasîyan kerdî.
Serra 1994î de dewa Kondûsan lejkeran veşnenê. Verê ke veşnanî, lejkerî şinî dewe, dewijan rê tadêyê kenî û wazenî înan bikerî cerdevan. Dewijî vera nê gefî vejînî û cerdevanîye qebûl nêkenî, vera naye lejkerî dewe veşnanî.
Seba ke kurdkî qisey kerdêne kutiş werdêne
Murad Doner bi vîr xist ke ey serra 1965î de Tetwan de dest bi dibistabî kerd û vat ke no dibistan Dibistanê Mîyanêne ya Herême (YÎBO) ya ke seba asîmîlasyonê kurdan ameybî abîyayene. Murad Doner behsê polîtîkayanê YÎBO’yan kerd û vat ke înan ser o zêdêr polîtîkayê asîmîlasyonî ameyêne meşnayene.
Murad Doner ard ziwan ke înan o wext xeynê kurdkî tu ziwan nêzanayêne û wina va: “YÎBO de kurdkî qedexe kerdî û domanê ke kurdkî qisey kerdêne ceza kerdêne û kutiş werdêne. Heta ke ma banderî tirkî bîyî ma zaf rayan kutiş werd. Wexto ke mamosteyî ameyêne hetê ma, ma tirkî qisey kerdêne, la wexto ke şîyêne ma reyna dest bi kurdkî kerdêne. Mîyanê domanan de çend sîxûrî (ajan) înan ra girewtbî, kesê ke kurdkî qisey kerdêne înan rê vatêne. Mamosteyî ameyêne sinifa ma û mektubî wendêne û ma verê berî hawanayêne. Ma kutinî, ma vatê; sûcê ma çik o, înan vatêne; ‘vengê xo mekerî’. Ma sey kampêkî esîr bîyî. 8 aşmî ma uca bîyî, aşmanê germî de zî ma şîyêne dewe.”
‘Gelo ma kam î yî?’
Murad Doner behsê pawitişê xo yê seba kurdkî kerd û da zanayîş ke o wext persêkî keweno hişê ey “gelo ma kam î yî?” û wina domna: “Dibistan de vanî şima tirk î, la keye de zî vanî ma kurd î. Yew het tirkî qisey keno, yew het kurdkî. Gelo ma kam î yî? O emre domanî de ez kewta mîyanê cigêrayîşî. Dewijan dewe de radyoyê Erîwanî goşdar kerdêne, ma vatêne gelo çira Tirkîya de radyoyê kurdkî çin o.”
Murad Doner behsê estanika xo ya şîîranî kerd û dîyar kerd ke ey Hepisxane de dest bi nuştişê şîîran kerdo, serra 1996î de hetê DGM’î ra ameyo dariznayîş û wina qedîna: “Hepisxane de şîîran bala mi antene û hîsê mi zî şîîran ser o bî. Ma kurdan her tim dejî antî, zextî ma ser o bîyî û ma tu asanî nêantî. Şîîr, hunerêko kurdan ê tewr gird o. Vengê mi weş nêbî ke ez deyîran bivaja, coka mi giraniya xo da şîîran ser ke dejê xo û miletê xo bîyarî ziwan. Nê şîîrî keda mi yê, ez nêwazena vînî bibî. Heme merdimeyî, heqanê merdiman, heqîqatî ser o yê. Îmkanê mi çin o ke ez çap bikera, ez wazena bêrî çapkerdiş ke keda mi vînî nêbo.”
Yew helbestê Murat Donerî bi no rengî yo:
“Ji qewmê xwe hez biken, zimanê xwe jîn biken
Çanda xwe bizanin nasnameya xwe bijînin
Îxbara hev nekin mal hev xerab neken
Nebin parê zaliman neyartiya hev neken
Qewmê xwe reş neken, xwe ji koma xwe bir neken
Îhanetê li xwe neken, qewmê xwe terk neken
Qewmê xwe xwûdan bin, nirxê xwe jiyan bin
Ajarê xwe şopînin, bi çanda xwe jiyan bin
Welatê xwe xwûdan bin, ji hev cuda nebin
Gelê xwe biparêzin, li nirxê xwe jiyan bin
Xwe rêxisitin biken, doza xwe nas biken
Bibin yek hêz, xwe azad û rizgar biken”
