Amed – Dikandarên Çarşiya Şewitî ya navçeya Sûrê anîn ziman ku her roja diçe rewşa wan a aboriyê ber bi xerabûnê ve diçe û gotin: “Gelak caran em nikarin serê mehê bînin, ji ber ku ewqas rewşa aboriyê xera bûye. Kar û xesara me hevûdin dernaxe.”
Çarşiya Şewitî ya ku li navçeya Sûrê ya Amedê ye bi dîroka xwe gelek kevnar e. Her tişta ku mirov bixwaze li wir tê dîtin. Di nava sûkê de gelek dikanên rengîn û cuda hene û bala gelek kesan dikişînin ser xwe. Her wiha dikandarên ku li sûkê ne ji rewşa aboriyê gelek bi gazinc in. Ji ber ku her roja diçe li Kurdistan û Tirkiyeyê krîza aboriyê dijwart dibe û bandora xwe ya neyînî li ser xelkê û dikandaran dike. Di salên dawî de ji ber giraniya aboriyê her ku çû rewşa dikandaran xera bû û xelk feqîr bû. Di salên dawî de bi sedan dikandaran dikanên xwe girtin.
Dikandar Hecî Şahbettîn anî ziman ku ew ji navçeya Licê ye û 45 sal in li Çarşiya Şewitî bazirganiyê dike û wiha axivî: “Berê dema ku me tiştekî difirot me ji xwe re digot me kar kiriye. Niha jî em difroşin lê heta êvarê tiştekî di bêrika me de namîne. Aboriya me sifir e. Sûka me wekî ku mirî be. Lê 30-40 sal berê kar dihat kirin û baş bû. Milet dihat, bazirganî hebû niha jî tişta ku em dibînin ber bi xirabiyê ve diçe. Niha pêvajoya aştiyê heye, ji bo wê jî hinekî hêviya me heye. Înşellah ew jî çêbibe. Wekî gel em zêde nabînin, lê em di televîzyonan de temaşe dikin. Em ji xwe re dibêjin baş e. Ev demeke pêvajoyek tê meşandin lê hê jî hin tişt sekinandî xuya dikin. Pêşketinek tune ye. Ji ber vê yekê jî baweriyeke me ya wisa tune ye.”
‘Rewşa aboriyê her ku diçe zehmet tir dibe’
Adnan Yalin ku bi salan e li navçeya Sûrê dikandariyê dike jî diyar ku her roja diçe krîza aboriyê dijwartir dibe û got: “Ez karê firotana çayê dikim. Rewşa aboriyê her ku diçe zehmet tir dibe. Esnaf nikarin karekî wisa zêde bikin. Gelak caran em nikarin serê mehê bînin, ji ber ku ew qas rewşa aboriyê xerabûye. Kar û xesara me hevûdin dernaxe. Gelek caran em pêdiviyên xwe yên malê temam nakin. Kesên ku teqewît bûne, ew bixwe jî hê distînin 16-17 hezar lîre. Ne gengaze ku ew kes bi vî pereyê serê mehê bîne. Hin kes jî hene bi mûçeyê asgarî dixebitin û zewicandîne û zarokên wan jî hene. Heqê dibistana wan zarokan û kirêya xanî nikarin bide. Ne gengaze ku bi wî mûçeyê debara malê bê kirin. Daxwaza me ew e ku di sala nû de ev mûçe zêdetir bibe. Niha pêvajoyek hatiye destpêkirin, hê jî em dikarin bêjin baweriyeke wisa di nava civakê nehatiye avakirin. Dema ku bi vê pêvajoyê re gavên erênî bên avêtin dê bandora xwe li ser aboriyê jî bike. Niha mişteriyên me yên ku tên li navçeya Sûrê danûstendinên xwe dikin, gelek ji wan ji derveyî bajêr tên. Sala çûyî dora milyonek mirov ji derve hatibûn Amedê danûstendinên xwe kirin e. Ev ji bo esnafan gelek baş e.”
‘Êdî kesên ku teqewît bûne jî dixebitin’
Îsmaîl Polat jî ku 40 sal in karê dirûniyê dike bi lêv kir ku karê wan li ber salên borî nebaş e û ev yek anî ziman: “Berê em 15 kes li cem kesekî dixebitîn, lê îro jî em nikarin zarokên xwe bînin kar bi wan bidin kirin. Ji ber ku her tişt bûye yê hazir û ev tişt bandorê li karê me jî dike. Piraniya mişteriyên me temen mezin in. Berê 3 kes li cem min dixebitî niha jî ez bi tenê me. Ev jî kêmbûna kar dide nîşandan. Karê dirûniyê jî hemû keda desta ye û keda desta jî gelek zehmet e. Lê dîsa jî em debara xwe ya rojê dikin. Banga min li dayîk û bavan e, dema betlaneyê divê zarokên xwe bidin xebitandin. Da ku ew zarok hînê rûniştandina malê nebin. Karê me yê aboriyê îsal gelek xirab e, ew jî ji ber buhabûna dolar û zêr e. Di heman demê de jî em gundî ne. Sala borî xweşik baran nebariya, ew bixwe jî bandoreke mezin li ser cotkaran kir. Dema karê gundiyan baş be aborî jî baş e. Fabrîqeyên ku li Amedê ne bi piranî xwediyên wan cotkar in. Zêr û dolar piyasa hemû cîhanê ye. Berê me bi mûçeyek asgarî 13 heb çeyrek distend êm îro pê duheban distînin. Niha êdî kesên ku teqewît bûne dîsa jî dixebitin.”
‘Kredî tayê qirika esnafan sist nake.
Dikandar Yusuf Tan jî da zanîn ew 38 sal in karê dirûniyê dike û wiha gazincên xwe anî ziman: “Dema ku me bi zarokatiya xwe dest bi kar kir, gelek xweş bû û mişteriyên me jî zêdetir bûn. Niha jî mişterî li aboriyê dinêrin, salê 15 heb zêde mişteriyên min ê standart hebûn niha jî hejmara biniya 5an ketiye. Dema ku em ji wan dipirsin dibêjin, hêza me ya stendina kincan gelek kêm bûye. Em bixwe jî qumaşan ji Stenbolê bi awayekî giştî dixwazin. Ji 6-7 mehan carekê qumaşên ku ji me re tê jî hemû li ser dolaran e.
Ev dewlet ji çend salan cerekê tezkereyê dirêj dike, divê dewlet aboriya civakê jî bifikire. Civak jî bi dirêj kirina tezkereyê re zehmetiyên aboriyê dijîn. Kîjan dewlet dibe bila bibe, elbet dê ji bûtçeya xwe ya ji şer re jî tiştek veqetîne, lê divê bi qasî wî aboriya civakê jî bifikirin. Divê di vir de saziyên sivîl jî raporan bidin pêşberî dewletê û derbarê van tiştên ku ji aliyê aboriyê ve têne parvekirin bibin bertek. Ji çend salan cerekî banka kredî dide esnafan lê kredî tayê qirika esnafan sist nake.”
