Êlih – Li bakûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê her ku diçe rewşa aboriyê ber bi xerabûnê ve diçê. Esnafên ku li hala Êlihê bi firotana fêkî û sebze re mijûl dibin anîn ziman ku rewşa aboriyê her roja diçe bandoreke neyînî û girantir li ser wan dike.
Rewşa aboriyê ji ber sedemên polîtîkayên ewlehiyê, navendîbûn û feraseta dewletparêz her ku diçe xirabtir dibe, ev xerabûn bandora xwe li hemû qadên hilberînê dike. Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê ev giraniya li ser aboriyê li ser jiyana rojane ya welatiyan û esnafan her ku diçe girantir dibe. Şertên ku her diçe girantir dibin li ser debara malê û dabinkirina pêdiviyan her sal li gora sala derbas dibe zehmettir dibe. Ji ber hêza kirînê ya gel dikeve û bihabûna xurek û tiştan esnaf nikarin tiştên di destê xwe de bifiroşin û pê kar bikin.
Esnafên li hala Êlihê yên fêkî û sebze difiroin têkildarî zehmetiyên kar û debarê axivîn.
‘Ne xema wan e ku gel sax e yan mirî ye’
Esnaf Serhat Kaya ê ku bi salan e li halê bi firotana fêkî û sebzeyan debara xwe dike, anî ziman ku 7 lîre daxistina buhayê mazotê 7 lîre ji bo wan erênî ye û wiha axivî: “Pereyê dinê jî dê bikeve ber daketina OTVê. Hemû fêkî û sebzeyên ku em difiroşin ji derve tên. Hemû wesayîtên ku tên û diçin tev bi benzîn û mazotê dixebitin. Her hatin û çûyîn esnaf kara xwe jî diavêje ser. Li vir 30 heb karker dixebitin, kare ku tê kirin carinan yewmiya wan jî dernaxe. Îro yewmiya wan bûye 1500 lîreyî zêdetir. Aboriya Tirkiyeyê her diçe xerabtir dibe. Ez bixwe jî li vir bi mûçeyê kêmtirîn dixebitim û 16 hezar lîre didim kirêya xanî. Tiştekî ji me re namîne. Û li malê pitikek di dergûşeke de heye, neçar im li wan jî binêrim. Dimîne 12 hezar ew jî mirov sê caran biçe nexweşxaneyê diqede. Dê çi ji xwarin, vexwarin, av, ceyran, kinc û hwd. re bimîne? Dîsa jî têr nake. Yên ku li ser in, her tim ji bo xwe û mirovên derdorên xwe dixebitin. Ne xema wan e ku gel sax be yan jî mirî be. Her tim dixwazin li aliyê Kurdistanê aboriyê biqedînin. Lê aliyê rojavayê Tirkiyeyê bi piranî mûçeyên herî kêm 60-70 hezar in, kirê jî 25 hezarî ye. Dîsa 40-50 hezar ji wan re dimîne. Tişta ji me re jî dimîne 12 hezar e, ew jî em nikarin pê debara xwe bikin. Her roja diçe rewşa me ya aboriyê xerab tir dibe.”
‘Bihayê berhemên me li gora yê wan gelek kêm e’
Esnaf Hecî Huseyîn Agirman jî diyar kir ku rewşa aboriyê li ser bazirganan gelek bandoreke giran ava kiriye û got: “Sebze û fêkiyên ku li vir dertên ji yên Anatolyayê gelekî cudatir in. Dema ku li Kurdistanê sebze dertên dikeve nîvê heqê xwe, bihayê berhemên me li gora yê wan gelek kêm e. Sebzeyê li Anatolyayê, kîlo bi 35-40 lîre yî tê firotan. Dema ku yê me dertê bi 10-15 lîreyan. Ji bo vê yekê berhemên ku li Kurdistanê dertên bihayê wan kêm tên firotan. Cotkarên me karê wan ji yê rojavayê Tirkiyeyê gelek kêmtir e. Dema ku sebze û fêkiyên me dertên hema bêje li hemû bajaran bi hev re dertên û naçin aliyê Anatolyayê. Yê wan bi hêsanî tê vir, diçe welatên Ewropayê, diçe Rûstayayê û diçe gelek welatên cîhanê. Daxwaza yê wan bêhtir e. Ji ber ku pêşî li yên me hatiye girtin û naçe derve. Bihayê teva ketiye, ji xeynî yê kartol û pîvazan pê ve bihayeke wisa tune ye. Dema ku ji nava erd tê vir û tê firotan zêde cudatî tune ye. Û tehma fêkî û sebzeyên me ji yên Anatolyayê xweştir in.”
‘Tu tiştek ji rewşa aboriyê xerabtir tune ye’
Mehmet Gokkan ê bi salan e li halê bi karê danûstendina fêkî û sebzeyan re mijûl anî ziman tişta herî xerab rewşa aborî bi xwe ye û wiha qala rewşa xwe ya zehmet kir: “Her ku diçe nexweştir jî dibe. Rewşa aboriyê ewqas xerabe, em nizanin em ê ji çi dest pê bikin. Kesên ku li ser bin û birêve dibin ew xerab dikin. Em tên vir, em ji xwe re dibêjin, heqê mazota me jî derê baş e. Mazot çûye 83 lîreyî, kîloya petêxê em didin bi 10 lîreyan, nîvê wan di erebeyê de maye. Em erzan jî dikin, kes nastîne. Tev zirar e. Em nikarin biçin devê deriyê wan jî bixebitin. Bi zirarê be jî em dibêjin, bila nanê me jê derê bes e.”
‘Pere çiqas diçe kêm dibin’
Esnaf Îlyas Tayar jî rewşa aborî bi sala derbasbûyî re da li ber hev û wiha got: “Sala çûyî me ji xwe re du erebeyan mal dixwest, em îsal daketin erebeyekê. Kîloya bîberên çerî bûye 100 lîre, ya erîkan bûye 100 lîre. Mûçeyê kêmtirîn bûye 28 hezar. Kesên ku bi zewac bin dê çawa karibin xwarin û vexwarinê ji mala xwe re bistînin? Encex heqê kirê, av û ceylanê bide û ew ê tiştek jê re nemîne. Pere çiqas diçe nirxa xwe kêm dike. Em jî gelek caran dixwazin heqê karkerên ku li vir dixebitin zêde bikin, tiştek ji destê me jî nayê. Dema ku lîtreya mazotê derê 83yan em ê çi bikin?”
‘Kesên ku li nava zeviyan dixebitin, zirar dikin’
Adnan Yilmaz ê ku bi salan e li hala Êlihê bi kare bazirganiyê re mijûl debe jî ev tişt gotin: “Îsal fêkî zêde ne, hinek ji wan jî erzan in. Sala çûyî jî wisa bûn, lê îsal bihayê wan ketiye, ew jî ji ber zêdebûnê ye. Hin salan fêkî zêde dertên, hin sal jî kêm in. Ew ne ji ber barîna baranê ye, hin dar hene salekê kêm û salekê jî zêde didin. Dema ku fêkî û sebze kêm bin bihayê wan jî zêde dibin. Dema ku zêde bin jî bihayê wan erzan e. Di vir de çûyîn jî girîng e. Weke yewmiya karkeran, buhabûna mazotê û gelek tiştên wisa li me zor dikin. Dema ku kêm bin, em jî weke esnaf komîsyona xwe diavêjin ser berhemên ku em tînin. Kesên ku li nava zeviyan kar dikin û yên bi karê bahçeyan re mijûl dibin, zirar dikin. Dema ku mal zêde be ew carinan dibe sedema zirara esnafan jî. Di navbera karê zevî û firotana li halê de gelek cudahî heye. Esnafên ku li vir in piraniya wan, her tim di komîsyona xwe de kar dikin.”
