Li Fransayê çalakiyên xwendekaran ên ji bo başkirina şert û mercên perwerdehiyê bi bihabûna sotemeniyê belavî welat dibe. Hikûmeta daxwazên başkirina şert û mercên jiyanê bi zext û zorê dibersivîne bêhtir dibe sedema nerazîbûnê û mezinbûna çalakiyan.
Fransaya di bin bandora pêleke giran a xwepêşandan û serhildanên civakî de ye. Çirûska ku di meha îlona 2026an de ji ber şert û mercên xirab ên dibistanan li derdora Parîsê rû daye, îro bi giranbûna krîza aborî û bihabûna sotemeniyê re veguheriye nerazîbûneke neteweyî. Li seranserê welat bîlançoya şerê kolanan giran dibe. Zêdetirî 2,400 kes hatin girtin, bi hezaran dikan hatine talankirin û hikûmetê ji bo kontrolkirina rewşê artêş daxistiye kolanan.
Agir bi pîşalê ket, duman jê ranebû. Pergala ku bi salan e êş û daxwazên karker û ciwanan paşguh dike, di payîza 2026an de rûbirûyî teqînekê bû ku Qesra Élysée hejand.
Çirûska pêşîn: Dibistana Créteilê
Xwendekaran di 17ê îlona 2026an de, li lîseya Lycée Antoine-de-Saint-Exupéry ya li herêma Créteilê (li derdora Parîsê) bi girtina deriyên dibistanê dest bi çalakiyê kir. Xwendekar û mamosteyan piştî greveke giştî, li dijî şert û mercên giran ên saziyê dengê xwe bilind kirin. Kêmbûna mamosteyan, polên qerebalîx, avahiyên rûxandî û herweha pirsgirêka malpera serlêdana zanîngehê bûn sedema nerazîbûnan.
Çalakî bi parvekirinên medya dîjîtal belav bûn
Hêrsa ciwanan vê carê di nava rojekê de li her derê deng veda. Xwendekaran rêbaza “asêkirinê” li pêş xistin. Wan bi avêtina mase, kursî, çopdankan danîn li ber deriyên lîseyan, deriyan girtin û ketina dibistanan asteng kirin. Di serê meha Cotmehê de, bêtirî 400 û piştre 500 dibistan li seranserê welat bi temamî hatin girtin û perwerdehî sekinî.
Dîmenên van çalakiyan û şertên xerab ên dibistanan, di serî de li ser TikTok û Instagramê mîna bayê payîzê belav bûn. Ciwanên li bajarên mîna Lyon, Marsîlya, Lille, Nice û Bordeauxê bûn yek û kampus kirin qadên berxwedanê.
Tevlêbûna “Îşlîgên Zer”
Gava ku hêrsa xwendekaran berdewam dikir, qeyraneke nû ya aborî li pirsgirêkên welat zêde bû. Ji ber aloziyên li herêma Kendavê, bihayê lîtreya dîzelê gihîşt 2.37 euroyan. Ev bihabûn rasterast bandor li ser karker, ajokar û çîna navîn kir. Tevî gelek kesên di karên veguhestinê dikin, tevgera navdar a “Êlekên Zer” (Gilets Jaunes) bang kirin ku gel tevli çalakiyên xwendekaran bibe. Daxwaza ji bo “perwerdehiya wekhev” di cih de veguherî serhildaneke giştî ya li dijî “lêçûna giran a jiyanê”. Li gorî daxuyaniyên Yekîtiya Xwendekaran a Fransayê, îro ji her du xwendekaran yek nikare bi rêkûpêk xwarinê bixwe û ji sê paran yekî wan bêxanî ne.
Tundiya dewletê bi tundiyê bersiv dît
Di şemiyê, 17ê Cotmeha 2026an de, li seranserê welat lehiyeke mirov ber bi kolanan ve herikî. Zêdetirî 550,000 çalakger daketin qadan. Her çend meşên pêşîn aştiyane bûn jî, bi tevlêbûna komên bi rûpoş û radîkal (Black Bloc) çalakî bi rêbazên bêyî tundî dur ketin. Zêdetirî 6,800 zarok herî dawî 2,513 kes hatin binçavkirin.
2 kes jiyana xwe ji dest da (kesek li Parîsê ji ber krîza dil mir). Nêzîkî 1,000 efserên polîs û cendirme birîndar bûn. Di heman demê de bi sedan ciwan birîndar bûn; birînên hinek ji wan wekî “birînên şer” hatin pênasekirin, mîna ciwanekî 15 salî ku destê xwe ji ber bombeya gazê winda kir. Herî kêm 3 hezar dikan û firoşgeh hatin talankirin an şewitandin. Tenê şebekeya firoşgehan a Dott ragihand ku 300 bîsîkletên wan ên ceyranê hatine rûxandin. Avahiya şaredariya dîrokî ya sedsala 19an a Limogesê bi temamî di nav agir de ma.
Hêrsa gel û tevbîrên tundiyê
Serokkomar Emmanuel Macron û Serokwezîr Sébastien Lecornu di destpêkê de ji ber “bêamadebûna hêzên ewlehiyê” ji aliyê şaredaran ve bi tundî hatin rexnekirin. Macron çalakger wekî “gurên kaosê” bi nav kir û sond xwar ku dê hemû kesên ku zirar dane avahiyên giştî werin cezakirin. Hikûmetê ji bo tepisandina serhildanê qedexeya derketina derve ya şevê ragihand. Ji bo dawiya vê hefteyê, leşkerên operasyona li dijî terorê ya neteweyî dê dakevin li kolanan. Herwiha hikûmetê ji xwest hemû vîdyoyên çalakiyan û rûpelên ku tiştên talankirî difroşin, tavilê werin rakirin.
Rewşa dawî
Her çend şeva borî ji ber sepandina qedexeyên derve hinekî aram derbas bûbe jî, welat mîna volkaneke ku her dem dikare biteqe li bendê ye. Sendîka û rêxistinên xwendekaran ji bo şemiyeke din bangewaziya meşên nû dikin. Ev qeyran tenê 6 meh beriya hilbijartinên serokkomariyê yên bihara sala 2027an çêdibe. Li gorî anketên herî dawî, seroka rastgir Marine Le Pen û serokê çepa radîkal Jean-Luc Mélenchon vê hêrsa kolanan ji bo berjewendiyên xwe yên siyasî bikar tînin û pergala navendî ya Macron ketiye nav krîzeke reş a reşbîniyê. Ew çirûska piçûk a ku mehek berê li Créteilê ji bo pênûs û mamosteyan dest pê kiribû, îro veguheriye nerazîbûna polîtîkayên zext, zor û alîgiriya dewlemendan.
