Wan – Fatma Temel a ke deqan nexş kena diyar kerd ke deq Mezopotamya û Rojhelatê Mîyanên de demê neolîtîkî ra heta ewro hetê cinîyan ra yeno şuxulnayene û wina vat: “Deq sey neqişê nasnameyî, quwet, xoîfadekerdiş û weşîye yeno şixulnayene.”
Deq, serê erdê Mezopotamya de hunerêko arkaîk ê bedenî û zîwanêko mistîk ê resnayîşî yo ke bi hezaran serran o yeno viraştene. Nê neqişî ke ewro zafanê ci serê rî û destanê cinîyanê kurd, êzidî, ereb û suryanîyan de asenê, deqanê modernan ra cîya yê û kokê înan heta Demê Neolîtîkî şino. Deq tena seba xemilnayîşî nîyo, eynî wext de nîşanê nasname û eşîre yo û tewrêke pawitişî yo ke merdimî çimê xirab û nêweşîyan ra paweno. Nexşan de tîje û aşme tîpê weşîye, xezale nîşanê rindekî û şane zî nîşanê bereketî yo. No edet hetê cinîyanê pisporan ke înan rê “Deqqake” vajîyeno ra yeno viraştene. Boyaxê ci duman, awa pirasa û taybetî şitê a maye ke keynekê arda dinya ra yeno hedrekerdene. No pêrabeste bi derzenî cêrê postî de yeno pirodayene û dima ke saxlembîyayîşê, neqişê kewe û kesk yenê neqişnayene û nê neqişî hetanî mergî serê laşî de manenê.
‘Bingeyê deqî hîna zêde seba şîfa û psîkolojî yo’
Fatma Temel a ke nika bi studyoyêka geroke şaristan bi şaristan gêrena û deqan virazena, behsê kultur û tarîxê deqî kerd. Fatma Temel dîyar kerd ke deq çîyêko ke tena seba rindekîye yeno viraştene nîyo û vat: “Nika zî hem seba manaya ci hem zî seba tarîxê ci yeno viraştene. La wextê destpêkî de zêdeyêr seba weşîye, seba psîkolojî û sebebê fîzîkî ra ameyene viraştene. Belê, tayê zî seba rindekîye ameyo şuxulnayene, la zafê manaya ci aya. Her nêweş, wexto ke ti ewnenê, nameyê ci esto, manayêk ci esto û no zî dano mojnayene ke bingeyê ey de manayêko xorîn esto. No kulturê çend hezar serran o û ma nêzanê ke kotî ra dest pêkerdo yan zî kamî veto meydan. La ma zanê ke zêdeyêr serê laşê cinî de ameyo heta nê demî û hîna zêde seba dermankerdene ameyo viraştene.”
‘Neslêk esto ke kulturê deqî nêramito’
Fatma Temel ard ziwan ke nê kulturî mabênê neslan de yew visîyayîş ciwîyayo û qiseykerdişê xo wina domna: “Nê se, disey serranê peyênan de, tayê seba estetîkî ameyo şuxulnayene. La dima neslêke êdî nêviraşt. Mesela pîrika mi viraşto, labelê dayîka mi nêviraşto, la nika ez reyna virazena. Neslêk esto ke kulturê deqî nêramito. Komelî hem vatêne ‘guna yo, heram o’ ey ra fek tira verada, hem zî êşê ci zaf o. Wexto ke ez şona cinîyanê pîran de qisey kena, vanê viraştişê ci zaf bi êş o. No kultur tena seba estetîk yan rindekîye nêameyo viraştene, coke ra bingeyê ci zaf xorîn o, ameyo heta nê demî.”
‘No huner û no kultur hîna zêde serê laşê cinî de ameyo viraştene’
Dewamê qiseykerdişê xo de Fatma Temel dîyar kerd ke deq wasitayêk xoser ê xoîfadekerdişî yo û vat: “Hem seba kurdan hem zî seba zaf mîletanê ke Mezopotamya û Rojhelatê Mîyanên de ciwîyênê, no huner û no kultur hîna zêde serê laşê cinî de ameyo viraştene. Zaf welatan de deq ke ci ra tato zî vajîyeno serê laşê cinî de ameyo viraştene. Wexto ke ma persenê yan zî serê ci de fîkirîyenî, biney xoîfadekerdiş o. Mîyanê weşîye de aseno ke zaf kesî 12 serrîya xo de deq virazenê. Dayîkî yan zî pîrikê înan seba înan virazenê. Ey zî badê ke benê pîlî, serê ci de zêde kenê. Ey eynî wext de xo rê kenê çîyêko taybet, fîkrê xo zî kenê mîyanê ci û goreyê xo virazenê. Tayê sembolî estê hêz, tayê sembolî estê bereket, tayê sembolî zî estê ke êşî temsîl kenê.”
‘Verê cû deq biney quwet zî nîşan dayene’
Fatma Temel dîyar kerd ke teknîkanê viraştişê deqî de vûrîyayîşî virazîyayê û derheqê babete de wina vat: “Xora pêroyî wexto ke merdim ewneno, metodêko bi êş o. Mesela nika metodê ke ez şuxulnena tayêne bîn çîyê modernî tede estê, mesela derzîna ke ez şuxulnena, teknîko ke ez şuxulnena newe yo. Verê cû wina nêbî. Verê cû tayê quwet zî nîşan dayêne. Yanî çendek deqê cinîye bibîyêne, a cinîye hende bi quwet bîyêne. Ez wina fîkirîyena ke wexto ke matrîarkal ra derbasê patrîarkal bîyo, o wext warê cinî zaf teng bîyo. No zî bîyo çîyêko ke cinî xo bi nê tewirî îfade kena, bi nê motîfan, bi nê sembolan yan zî bi nê êşî. Zaf cinî estê ke vanê, ‘Wexto ke mi deqê xo viraşt, pîyê mi heridîya, yan birayê mi, yan datê mi, yan kalikê mi nêwaşto û heridîya yo, yan zî dayo mi ro.’ Yanî o zî biney quwetê xo yan zî xoserîya xo îfade keno.”
