Ankara – Vengdayîşê Devlet Bahçelî û cewabê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî ser ra 2 serrî vîyartî. Badê zaf averşîyayîşanê tarîxîyan proses bi qanûnê çarçewayî resa merheleyêka bîne. La seba ke heta nika hetê dewlete ra seba caardişê qanûnî gamêka şênbere nêameya eştiş, qanûn hema nêameyo caardiş. Proses bi munaqeşeya dîyarkerdişê statuyê Abdullah Ocalanî û caardişê qanûnê çarçewayî dewam keno.
Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî rojeva Kurdîstan, Tirkîya û Rojhelatê Mîyanênî de babetanê bingeyênan ra yew o. Serekê Pêroyî yê MHP’yî Devlet Bahçelî 22yê teşrîna verêna 2024î de kombîyayîşê grûba partîya xo de venga Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî da û vat: “Wa venga rêxistina xo bido, rêxistin xo fesh bikero û dima wa heqê hêvîye ra feyde bigîro û bêro Meclîsî de qisey bikero.” Badê nê vengdayîşê Devlet Bahçelî, 23yê teşrîna verêne de bırazayê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî, parlamenterê DEM Partî Omer Ocalan şi Girawa Îmrali û badê tecrîdê giranî yê 9 serran Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî reyde rîbirî pêvînayîş kerd.
Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî pêvînayîş de dîyar kerd ke tecrîd dewam keno û eke şertî bêrê awankerdiş, hêzê ey est o ke prosesê pêkewtişî bîyaro zemînê huqûqî û sîyasî. Bi nê mesajê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî Vakurê Kurdîstanî û Tirkîya de, badê şikîyayîşê prosesê çareserîye yê 2013-2015 û şerê 10 serran, prosesêko newe dest pêkerd. Destpêkerdişê prosesî hem Rojhelatê Mîyanênî hem zî dinya de veng da, sîyasetî ser o tesîrêko pîl kerd û herême de dewreyêko newe dest pêkerd.
‘Vengdayîşo tarîxî: Aştî û Komelo Demokratîk’
Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî 27ê sibata 2025î de vengdayîşo tarîxî yê “Aştî û Komelo Demokratîk” kerd. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî vengdayîşî de dîyar kerd ke êdî estbîyayîşê kurdan bîyo garantî, PKK’yî mîsyonê xo ardo ca û waşt ke PKK kongreya xo virazo û xo fesh bikero. No vengdayîşo tarîxî yê Abdullah Ocalanî Kurdîstan, Tirkîya û dinya de veng da û bî rojeva bingeyêne. Bi vengdayîşê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî prosesê çareserîye yê Vakurê Kurdîstanî û Tirkîya ame destpêkerdiş û prosesê şer û pêkewtişî cayê xo caardişê aştî û çareserîye rê verda.
‘Kongreyê PKK’yî û qerarê xofeshkerdişî’
Partîya Karkeranê Kurdîstanî (PKK), ke 27ê teşrîna peyêna 1978î de qezaya Licê ya Amedî de ameybî awankerdiş, badê têkoşînêko bêvindertiş bi vengdayîşê Abdullah Ocalanî qerarêko tarîxî girewt. PKK’yî 5-7ê gulana 2025î de kongreyê xo yê 12. viraşt û 12yê gulane de raya pêroyî rê îlan kerd ke xo fesx kerdo û şerê çekdarî qedêno. Qerarê xofeshkerdişê PKK’yî averşîyayîşêko tarîxî bî û tarîxê Kurdîstanî de rîpelêko newe akerd. Bi na gama tarîxî êdî dore ameye dewlete ke seba xofeshkerdişê PKK’yî zemînê huqûqî awan bikero û proses bîyaro merheleya qanûnî.
‘Badê 26 serran vîdeoyê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî ame vilakerdiş’
Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan 26-27 serrî yo ke Girawa Îmrali de binê tecrîdêko giran de yeno tepiştiş; badê 26 serran şarî veng û vîdeoyê ey dî. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî Girawa Îmrali de bi vîdeo vengdayîşêko tarîxî kerd. Vîdeoyê Abdullah Ocalanî 9ê temmuza 2025î de raya pêroyî reyde ame parekerdiş. Vîdeo de girewteyê sîyasî Hamîlî Yildirim, Omer Hayrî Konar, Veysî Aktaş, Ergîn Atabey, Zekî Bayhan û Mahmut Yamalak zî est bîyî. Abdullah Ocalanî vengdayîşê xo de ard ziwan ke PKK’yî têkoşînê çekdarî qedêno û vengdayîşê ‘Vîyartiş bi demokrasî’ yê Tirkîya kerd. Badê nê vengdayîşî zaf nuştox, roşnvîr, sîyasetmedar û rojnamegeran piştîdayîşê xo ard ziwan. Vîdeoyê Abdullah Ocalanî ke badê 26 serran ame weşanayîş, verê her çî Kurdîstan û dinya de veng da. Bi milyonan kurdan badê 26 serran veng û vîdeoyê Abdullah Ocalanî dî û bi kêfweşî û hêsiran pêşwazî kerd.
‘Grûba Aştî û Komelê Demokratîkî’
Badê vengdayîşê Abdullah Ocalanî grûbêk gerîlayan, ke nameyê Grûba Aştî û Komelê Demokratîkî xo rê nabî, Şikeftanê Casene yê şaristanê Silêmanîye yê Başûrê Kurdîstanî de bi merasîmêko tarîxî çekê xo veşnayî. Grûba Aştî û Komelê Demokratîkî 30 gerîlayan ra ameybî meydan; înan ra 15 cinî û 15 zî camêrdî bîyî. Hemsereka Konseyê Rayraberdişî yê KCK’yî Besê Hozat zî merasîm de ca girewt. Kurdîstan, Tirkîya û zaf welatanê dinya ra rojnameger, nuştox, sîyasetmedar, huqûqnas, roşnvîr û temsîlkar û rayberê sazgehanê sivîlan tewrê merasîmî bîyî. Metnê eşkerayîye yê tirkî hetê Besê Hozat ra, metnê kirdaskî zî hetê Behzat Çarçelî ra ame wendiş. Eşkerayîye de ame vatiş ke hewcedarîye bi vurnayîşê qanûnî est a. Çar hetanê Kurdîstan û dinya de merasîm bi heyecan ame temaşekerdiş.
‘Awanbîyayîşê Komîsyonî yê Meclîsî’
Badê nê gamanê tarîxîyan yê Têgêrayîşê Azadîye, Meclîsê Tirkîya de seba çareserîya meseleya kurdan 5ê tebaxa 2025î de bi nameyê “Komîsyonê Demokrasî, Wayûbirayîye û Yewîya Mîllî” komîsyonêk ame awankerdiş. Komîsyonî Meclîs de zaf pêvînayîşî kerdî û Dayîkanê Aştîye ra bigîre heta sazgehanê huqûqî û baroyan, sazgehanê karmendan û cigêrayîşî, cinî û ciwanan, akademîsyenan û zaf derûdoranê cîyayan goştarîye kerde. La destpêkê awanbîyayîşê komîsyonî ra nat waştişê sazgehanê demokratîkan, raya pêroyî ya Kurdîstanî û partîyanê demokratîkan no bî ke komîsyon şêro Girawa Îmrali û goştarîya Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî bikero. Komîsyonî badê qedênayîşê prosesê goştarîye, 21ê teşrîna peyêne de kombîyayîşê 18. de qerarê şîyayîşê Girawa Îmrali girewt. CHP û Grûba Yenî Yolî seba şîyayîşê Girawa Îmrali endamê xo nêerşawitî.
‘Pêvînayîşê endamanê komîsyonî Abdullah Ocalanî reyde’
Endamê komîsyonî ke Serekwekîla Grûba DEM Partî Gulistan Kiliç Koçyîgîte, Cagirê Serekê Pêroyî yê MHP’yî Fetî Yildiz û Cagirê Serekê Pêroyî yê AKP’yî Huseyîn Yaymanî ra ameybî meydan, 24ê teşrîna peyêne de şîyî Girawa Îmrali û Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî reyde pêvînayîş kerd. No pêvînayîş zî tarîxê Kurdîstan û Tirkîya de veng da. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî Girawa Îmrali de reya verêne keye, avûkat û endamanê Heyetê Îmrali yê DEM Partî ra teber, bi şeklêko fermî endamanê partîyanê sîyasîyan reyde pêvînayîş kerd. Abdullah Ocalan pêvînayîş de têkilîya tarîxî ya şarê kurd û tirkan ser o vinderd û waşt ke hetê çar dewletanê ke erdê Kurdîstanî ser o desthilat ê ra huqûq û heqê kurdan bêrê naskerdiş. La Komîsyonê Meclîsî, ke 4ê kanûne de kombîyayîşê xo yê 19. viraşt, qeydê pêvînayîşê Îmrali pêro raya pêroyî reyde pare nêkerdî; tayê cayî birnayî û wina pare kerdî. No çî komîsyon de bî sebebê krîzî û DEM Partî vera naye reaksîyon mojna.
‘Antişê hêzanê Têgêrayîşê Azadîye Vakur ra’
Îdareyê Têgêrayîşê Azadîya Kurdîstanî 26ê teşrîna verêna 2025î de Qendîl de bi eşkerayîyêka tarîxîye îlan kerd ke seba akerdişê rayîrê prosesî heme hêzanê xo Vakurê Kurdîstanî û Tirkîya ra anceno. Ame vatiş ke badê na gama tarîxîye proses de padîyayîşêk virazîyayo; seba akerdişê nê padîyayîşî ser înîsîyatîfê Abdullah Ocalanî, Têgêrayîşê Azadîye hêzê xo antî teberê sînoranê Vakurê Kurdîstanî. Eşkerayîya Îdareyê Têgêrayîşê Azadîye heme dinya de veng da û sey gamêka averberdişê prosesî ameye şîrovekerdiş.
‘Raporê Komîsyonê Meclîsî’
Komîsyonê Meclîsî badê 6 aşman kombîyayîşê 21. yê 18ê sibata 2026î de bi îlankerdişê raporê hemparî xebatanê xo qedênayî. Raporê komîsyonî ser pêkerdişê partîyanê sîyasîyan ame qebulkerdiş. Bi raporê komîsyonî reya verêne çareserîya meseleya kurdan binê banê Meclîsê Tirkîya de hetê huqûqî ra ameye erjnayîş. Raporê komîsyonî 7 xalan ra ameybî meydan. Xalê 1., 2., 3. û 4. muhtewa û amancê qanûnan ser o bîyî. Xala 5. ya raporî verê her çî seba qedênayîşê şerê çekdarî û agêrayîşê endamanê rêxistine viraştişê qanûnêkê demkî bîye. Xala 6. ya raporî zî pêşnîyazê rêzkerdişanê qanûnîyan bîyî. Ya tewr muhîme zî xala 7. bîye; tede qanûnê demokratîkî yê sey wedarnayîşê astenganê verê heqê xorêxistinkerdişî û azadîya fikrî, wedarnayîşê şerhanê ser îdareyanê herêmkîyan û caardişê qeraranê Dadgehê Heqanê Merdiman ê Ewropa û zaf qanûnê demokratîkî yê bînî ameyî dîyarkerdiş.
‘Qanûnê Çarçewayî’
Badê raporê Komîsyonê Meclîsî prosesê viraştişê qanûnê çarçewayî zaf rey ame dergkerdiş. Serekê Meclîsî Numan Kurtulmuşî badê raporê komîsyonî dîyar kerdbî ke do demo tewr nêzdî de goreyê xala 5. ya raporî qanûnêk virazê zî teqwîmê viraştişê qanûnî zaf rey ame taloqkerdiş. Badê muzakereyan û pêvînayîşanê Girawa Îmrali yê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî reyde, qanûnê çarçewayî ke 12 xalan ra ameybî meydan, 5ê tebaxa 2026î de raya pêroyî reyde ame parekerdiş. Qanûn 7ê tebaxe de ame erşawitiş Komîsyonê Edaletî û 10ê tebaxe de zî Heyetê Pêroyî yê Meclîsî de bi 468 rayan ame qebulkerdiş. Qanûnê çarçewayî do badê raporê tesbît û teyîdî yê Konseyê Emnîyetê Neteweyî (MGK) bêro caardiş.
Goreyê xal û muhtewaya qanûnê çarçewayî, gerîlayê Têgêrayîşê Azadîye do bê muhakemekerdişî bieşkê agêrê. La seba kesanê ke agêrê, “cezaya” înan do 10 yan zî 5 serran ra bêro taloqkerdiş. Sewbîna girewteyê sîyasî yê ke verê 2005î cezaya muebeta girane gênê û girewteyê ke semedê “kiştişê kesan” ceza girewto, do nê qanûnî ra feyde nêgîrê. Cezaya girewteyan ke badê 2005î cezaya muebeta girane girewta, do bêro taloqkerdiş û do bêrê veradayîş. Sewbîna kesê ke semedê têkoşînê sîyasî mecbur mendê şîyê teberê welatî, do bieşkê agêrê welat û cezaya înan zî do bêro taloqkerdiş.
‘Abdullah Ocalan: Qanûnê çarçewayî destpêkêk o’
Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî bi rayîrê heyetê DEM Partî mesajêk erşawitbî û qanûnê çarçewayî sey destpêkêk erjnayêne: “Rayîrê hezar kîlometreyan bi gamêk dest pêkeno. Ma bi nê qanûnî seba çareserkerdişê problemêkê tarîxî dest bi rayîrşîyayîşêko derg kenê û kewenê rayîr. Ma destpêkê prosesêkê demokratîkbîyayîşî de yê ke qasê awankerdişê komare muhîm o. Senî ke awankerdişê komare de ked û fedakarîyêka girde ameye mojnayîş, nika zî seba komara demokratîke lazim o ke ma bi eynî cidîyet bixebitîyê. No tena seba şarê kurdan yan beşêkê komelî nîyo; no seba her kesê ke nê erdî ser o ciwîyeno, hewcedarîyêk o. Wexto ke gam bêro eştiş, do tesîr bikero ser qederê welat û herême. Do rayîr akero ke huqûqê demokratîk aver şêro û firsendê ekonomîkî gird bibê. No 86 milyon kesan rê xizmetêko gird o. Ma do bi rêxistinîya komelî vejîyayîşêko tarîxî bikerê. Na game do seba aştî û ekonomî ardimêko gird xo reyde bîyaro. Hema her çî nêameyo çareserkerdiş la rewşêk zî çin a ke nêzdîbîyayîşêko negatîf biwazo. Muhîm no yo ke na game raşt bêro fehmkerdiş û her kes seba serkewtişê prosesî berpirsîyarîye bigîro xo ser. Qanûno ke sîyaset do biveto, kilîtêk o ke rayîrê nê prosesî akeno. Bi na game berê komara demokratîke heta peynî abeno.”
‘Heyeto verên ame awankerdiş’
Badê ke qanûnê çarçewayî Rojnameyê Fermî yê dewlete de ame îlankerdiş, binê banê Cagirê Serekkomarî Cevdet Yilmazî de Heyetê Taqîb û Erjnayîşî ame awankerdiş. Nê heyetî de Wezîrê Edaletî, Wezîrê Karanê Zereyî, Wezîrê Karanê Teberî û Wezîrê Pawitişî zî ca genê. Sewbîna Sekreterê Pêroyî yê Serekkomarîye, Sekreterê Pêroyî yê MGK’yî û Serekê MÎT’î Îbrahîm Kalin zî nê heyetî de ca genê. Heyetî heta nika 2 kombîyayîşî kerdî û binê banê nê heyetî de 4 heyetê binî ameyî awankerdiş. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan, ke muzakerekarê bingeyên yê nê prosesî yo, do Koordînatorîya Aştî û Sîyasîbîyayîşî de ca bigîro û proses îdare bikero. Sewbîna yeno pawitiş ke hewteyo ke yeno Serekê Meclîsî Numan Kurtulmuş partîyanê sîyasîyan zîyaret bikero û aşma teşrîna peyêne de Meclîs de bi tewrbîyayîşê partîyanê sîyasîyan Heyetê Çimdarîye bêro awankerdiş. No heyet eke hewce bikero, do bieşko qanûnanê neweyan vejo û derheqê caardişê qanûnê çarçewayî de Heyetê Taqîb û Erjnayîşî ra raporan biwazo.
‘Seba caardişê qanûnî raporî rê yeno pawitiş’
MGK do peynîya aşma teşrîna peyêne de bi serekîya Serekkomar Tayyîp Erdoganî kom bibo. Munaqeşeyanê bingeyênan ê kombîyayîşê MGK’yî ra yew no yo ke nê kombîyayîşî de raporê tesbît û teyîdî bivejîyo û qanûnê çarçewayî bikewo pratîk. Badê ke qanûnê çarçewayî kewt pratîk û ame caardiş, nê rey do derbazê xala 7. ya raporê Komîsyonê Meclîsî, yanî gamanê demokratîkbîyayîşî, bêro bîyayîş. La ser qebulkerdişê qanûnê çarçewayî ra 2 aşmî ra zêdeyêr vîyartê zî seba caardişê qanûnî heta nika teqwîmêko dîyar çin o. Îdareyê Têgêrayîşê Azadîye zî bi eşkerayîyan dîyar kerd ke heme gamê ke kewenê milê înan ser ardê ca û êdî dore dewlete de ya.
‘Statuyê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî’
Rindnêbîyayîşê şertanê xebate yê Abdullah Ocalanî, ke muzakerekarê bingeyên yê prosesî yo, heta nika munaqeşeya bingeyêne ya prosesî ya. Hem Têgêrayîşê Azadîye hem zî sîyasetê demokratîkî bi eşkerayîyan dîyar kerd ke seba akerdişê rayîrê prosesî ganî şertê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî bêrê rindkerdiş. Aşma tebaxe de hetê berpirsîyaranê AKP’yî ra ameyêne vatiş ke rojnamegerî do bieşkê şêrê Girawa Îmrali û Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî reyde pêvînayîş bikerê zî heta nika nê warî de tu averşîyayîş çin o. Rindnêbîyayîşê şertanê Abdullah Ocalanî astenganê tewr girdan ê verê prosesî ra yew o. Bi gameeştişê Îdareyê Têgêrayîşê Azadîye zî nê 2 serran de seba rindkerdişê şertanê Abdullah Ocalanî hetê dewlete ra tu game nêameya eştiş. Îdareyê Têgêrayîşî û sîyasetê demokratîkî rindkerdişê şertan û statuyê Abdullah Ocalanî kerdo rojeva bingeyêne ya prosesî û vanê ke heta ke şertî nêrê rindkerdiş, proses zî do aver nêşoro.
