Sêrt – Şarê dewa Şidade ya qezaya Dihê ya Sêrtî ke qizbanan çinenê, dîyar kerd ke ê qizbanan ra sabûn, qehwe, ron û merhem virazenê û da zanayene ke qehwe û sabûnê qizbanan seba tay nêweşiyan zî rind ê.
Xebata çinayişê qizbanan aşme û nîm û peyêne ya mewsima payîzî de dest pêkena. Dema ke rengê qizbanan hemîne zerd û sorî ra agêrenê rengê keskayî, endî dewijî dest bi çinayişê inî kenê. Qizbanê ke anê çê, miyanê awe de şuwenê. Dema ke yenê şutene, qizbanê ke vejiyenê serê awe, înan erzenê teber û ê ke manênê zî yenê hişkkerdene. Qizbanê ke yenê pakkerdene îna zî verê tîjede fînê ra ke zûwa bibê. Seba ke rind hişk bibê, roje de çend rey yenê têmîyankerdene. Dima hişkbîyayene goreyê şuxulnayişê înan yenê weçînayene. Dema ke yenê hişkkerdene, yenê qijilnayene û dima zî aş de yenê ardîkerdiş. Nê qizbanê ke yenê surkerdene û ardîkerdene ra qehwe zî virazîyena. Tayê nê qizbanan zî yenê adîkerdene û satile de bi saetan yenê girênayene û ron zî ci ra vejîyeno. Mîyanê nê ronî ra sabûnê qizbanan o xozayî vejîyeno, no sabûn seba por û çermê laşê merdimî zef bifayde yo. Qizbanê şuteyî û solkerdî zeferan sey çerezê zimistanî zî yenê werdene. Xebata çinayişê qizbanan serê ra hetanî peynî, seba ekonomîya dewijan xeylî rind a.
Şarê dewa Şidada ya qezaya Dihê ya Sêrtî dîyar kerd ke xebata çinayişê qizbanan Kurdîstan de zef muhîm a û kedeke aya zêde est a, dewijan vat ke hem hetê ekonomîyî ra hem zî hetê weşîye ra qizbanî xeylî rind ê.
Kenê sabûn û qehwe
Şarê dewe ra Hîkmet Sevîlgene ya ke 63 serrîya ke bi serran o bi xebata çinayişê qizbanan de xejilîna, dîyar kerd ke ê serê sibayî rew wirzenê ra û şinê qizbanan arêdanê û aye wina vat: “Xebateka zef zehmet a. Pêro cayî koyê, dar ê û rayî xirab ê. Ma verî qizbanan anê şunê, hişk kenê û seba ke bibo sabûn amadekarîyan kenê. Ma erzenê turikan-paçan ser û verê tîje de hişk kenê. 30 kîlo qizbananê werdîyan ra 20 kîlo sabûn vejîyeno. Serede ma sürkenê û erzenê mîyanê sênîyan. Seba viraştişî ma kenê tasanê panan û ma erzenê firine. Ma qizbanan danê serê adirî o bi saetan girîno. Çitur ke reçel virazîyeno henî girîyeno, o zî bi eynî şiklî virazîyeno. Ma verê sabûn nêherînêne, ma kincê xo û serê xo pê şuwenê. Ma carnan zî ardêne serê sêlikan de hurdî kerdêne, qelênêne û kerdêne qehwe zî. Ya bîn zî ma bangeran ser de girenenê heta hurdî bîyêne û ron pê kewtêne. Ma arvan bînî serê nê ronî dênê û zeferan ma kerdêne nanê kade. Cuya ma yê dewe no bî.”
‘Faydeyê aye xeylî yê’
Remziyê Sevîlgene 61 serreye ke bi serran o aye zî dewe de eynî xebate kena, da zanayene ke ê qizbanan çinenê, anê şuwenê, sol kenê, rafînê verê tîje û wina qalê viraştena karê qizbanî kerd: “Dema ma qizbanan hişk kenê, benê aş de ardîkenê, kenê ron, sabûn û xeylî dermanê cuyayî zî ci ra vejiyenê. Dema ke ma virazenê xora dermanê aye est o, o zî verê wela adirî bî. Ma tozê wela adirî girênêne û eştêne mîyanê awa qizbanan. O Xeylî rind o, seba kenikê mîyanê serê merdiman, pak keno û porî xurt keno. Faydeyê ci xeylî yê. Wextê verê de ma qizbanî eştêne mîyanê reçelî û ma ey ra vatêne meramîs û ma werdêne. Xeylî rayan ma eştêne mîyanê nanî û ma ey ra vatêne navreşk. Qehweya înan zî virazîyena. Ronê înan wexto ke merdim siba pîzeyo vêşan boro, seba zereyî zaf rind o. Virazîyayişê sabûnî xeylî zehmet o, o sey 6-7 saetan girîyeno. Çiqas bêro têmîyankerdene û serê adirî de bimano handê rind o. Dema ke ma erzenê mîyanê sênîyan awe xo verdana bine û yê bîn zî serê sênîye de maneno. O zî şewêk sênîye de maneno û hişk beno, beno qalib. Ayra dima ma nê qaliban danê verê tîje ke rind hişk bîbê. Dima ra zî ma înan bi têlan kenê qalibanê werdîyan. Ey zî reyna seba ke rind hişk kerdene ke hurdî nêbo. Ma Sêrt de kîloya înan bi hezar û 200-300î danê, dema ke ma şîyenê bajarê cîyayan, ma bi hezar û 500 lîreyî dêne.”
‘Sabûnê qizbanan seba bîrovê û qelişanê binê linganê merdimî rind o’
Emîn Îlhan o 42 serre zî da zanayene ke xebata qizbanan xebateke zef zehmet a. Emîn Îlhanî vat ke ê dima hîrê çar rojan qizbanan hişk kenê, erzenê makîne, makîne zî ron û qilêrinîya înan yewbînî ra cîya kena û wina dewam kerd: “Seba 80 kîloyî ma sey 20 lître awe erzenê ci. Dimara ma ronê paqijî verdanê mîyanê ay awe. Dima ke tayê dem derbas beno ma tayê tayê awe civerdanê. O sabûn endî mîyanê 5-6 saetan, carnan heta 7 saetan de zî yeno girênayene. Dema ke merdim zêde zî û kêm zî bido tam nêvirazîyeno. Gerek tam qerarê xo de bêro virazîyene. Dema ke merdim zêde bierzo mîyanê ey o ron vêşeno û xirab beno. Dema ke kêm bibo zî o sabûn rind bi pê de nêkerdeno û rew helyeno. Sabûnê qizbanan seba bîrovê (mîrştanike) û qelişanê binê linganê merdimî rind o. Seba hucreyanê laşê merdimî zî xeylî rind o û mîyan de vîtamîna B-1yî est a. Nêverdano ke ê hucreyî bimirê, înan gandar verdeno û cayê ke bibê birîn înan zî keno weş. Goreyê ke yenê vatene; sabûno ke 7 serran bimano seba zerikî zaf rind o. Taye çîyê sey şampûanî est ê ey tarîxê inan est o. Labelê no wina nîyo. Çiqas bimano handê rind beno. Beyê sabûnî beno qehwe, merhem û o merhem zî bi kêrî şewatî yeno. Qehweya aye seba nêweşîya astimî rind a. Û seba ke merdim çîyan xo virî ra nêkero zî faydeyê xo est o. Cîyayîya ronê qizbanan û yê zeytûnan zêdeya. Ronê qizbanan goreyê yê zeytûnan mîyanê werdî de tayêna giran o. Labelê tayê kesî est ê yenê hetê ma seba werdî zî hêrînenê.”
