ÇEWLÎG – Derheqê cu û têkoşînê Yado û Têlî Xanime de tarîxnas Dr. Îsmet Konakî Arşîvê Komare de çend belgeyî peyda kerdî û vat: “Yado, Têlî Xanim û hîrê embazê ci bi destê leşkeranê tirkan pîya ameyî qirkerdene”
Tarîxê xoverdayîşî yê Kurdîstanî de xeylêk merdimê mêrxasî vejîyayî. Mîsal Ana Zarîfa û Alîşêr; Seyîd Riza û Besê; Yado û Têlî. Bitaybetî têkoşînê Yado û Têlî zêde nêame nîqaşkerdene. Senî ke Ana Zarîfa û Alîşêrî Qoçkirî de, Seyîd Riza û Besê vera zulmkaran Dêrsim de xoverdayîşêko epîk ard ca, Yado (Yadîn Paşa / Yad Mehmud Ebas) û embaza ey Têlî zî koyanê Çewlîgî de hemverê talankerî sere dard we û semedê azadîya şarê xo bedelê pîlî dayî. Herêma Çewlîgî de mêrasê înan o rûmetdar hema zî ciwîyeno; rêçê înan ê erjayeyî hema zî vîrê şarî de mende yê. Kêmî-zêde her cayê Çewlîgî de merdim raştê rêçanê înan yeno. Ma vajê, înan ra yew “Hênîyê Yadoyî” yo. No cayo tarîxî wayîrê muhîmî yo. Yeno zanayene ke Yadoyî baxusus demê Xoverdayîşê Şêx Seîdî de dormeyê nê hênî de kombîyayîşî viraştî; yanî sey qerargeh şuxilna. Têna hênî nê, rêçê bînî yê qîymetinî zî est ê.
Derheqê cu û têkoşînê Yado û Têlî Xanime de tarîxnas Dr. Îsmet Konakî Arşîvê Komare de çend belgeyî peyda kerdî. Nê belgeyî verê cû nêamebî şuxilnayene û reya verêne serra 2025 de destûrê wendişî dîya. Heta nika Çewlîg û derûdormeyê ey de derheqê mergê Yado û Têlî Xanime de xeylêk rîwayetî vajîyayî. Ê kamcî serre, bi destê kamî û senîn amebî qetilkerdene, zêde zelal nêbî. Nê belgeyan de yeno vînayene ke Yado û Têlî Xanim serra 1929 de pîya ameyî qetilkerdene. Konakî na babete sero ajansê ma rê qisey kerd.
Tarîxê ‘Hênîyê Yadoyî’
Tarîxnas Konakî derheqê muhîmîya Hênîyê Yadoyo ke Çewlîg de serê cehdeyê Xarpêtî de yo de nê ercnayîşî kerdî: “Xeylêk kesî şinê nê hênî de mola danê, la çew meraq nêkeno gelo çira nameyê ci Hênîyê Yadoyî yo. Ganî şarê ma, biperso. Çike Yado zaf peyayêko muhîm o. Yeno zanayene ke Yado uca de 4-5 aşmî mendo.
Hênî sey cayê kombîyayîşî şuxulnayo. Bi taybetî demê xoverdayîşê Şêx Seîdî de şar û embazanê xo reyde kombîyayîşî viraştî. Cepheyê Palû û Xarpêtî rê hetkarîye kerdbî. Xora mîyanê Şêx Şerîf û Yadoyî de koordînasyonêko nêzdî estbî. Nê di merdiman nê cepheyî de serkêşîyêka bêhempa kerdbî.”
‘Yado helîyê Kurdîstanî yo’
Konakî bale ante kitabê Kamûran Elî Bedirxanîyo ke derheqê Yadoyî de ame nuştiş ser û vat: “Kamûran Elî Bedirxanî derheqê Yadoyî de yew kitab nuştbî. Uca de vano ke ‘Yado helîyê Kurdîstanî yo.’ No penaskerdiş xeylê giring o.
Merdim vîneno ke hetanî nika zî no mêras dewam keno. Çewlîg de hema zî vanê ‘heliyê Kurdîstanî’. Raşta zî, no helî tayê cayan de vinderto, tayê cayan de xo rê halîn viraşto; Hênîyê Yadoyî zî sey halîn o.”
Kurdîstan de cayê Têlî Xanime
Tarîxnas Konakî derheqê cinîya Yadoyî Têlî Xanime de zî qisey kerd û wina domna: “Têlî Xanime bêşik zaf cinîyêka xoverdayoxe bîye. Aye bi Yadoyî bi taybetî koyan de pîya xover dayêne, têkoşîn kerdêne. Senî ke Besê Seyîd Rizayî rê rayîr nîşan dayêne, aye zî Yadoyî rê rayberîye kerdêne. Mîsal wextê xoverdayîşê Dêrsimî de Seyîd Riza Besê rê vano ‘bê ma dewleta Tirkîya reyde pêkerê’. Labelê Besê qebûl nêkena. Aye vato ke ‘ganî ma hetanî peynî xover bidê, ganî hetanî serkewtişî xover bidê’. Têlî Xanime zî sey Besê ya. Karakterê Têlî Xanime û Besê manenê yewbînî. Aye zî Yadoyî rê embazîyêka qîymetine kerda. Têna Yado nê, têna Alîşêr nê, têna Seyîd Riza nê; Alîşer û Ana Zarîfa, Besê û Seyid Riza, Têlî Xanim û Yado wurdî zî zaf muhîm ê. Coka ganî tarîx de ma qala Têlî Xanime zî bikerê. Îngîlîzkî de şima zî zanê tarîx ra vanê ‘history’; ‘his story’ yanî yeno manaya hîkayeya camêrdî. Ganî ma tarîxnasî qala cinîyan zî bikerê. Tarîx de cinîyî wayirê cayêkê bêhempa yê.”
Mergê Yado û Têlî Xanime
Konakî dîyar kerd ke netîceya têkoşîne Yado û Têlî Xanime zaf yena nîqaşkerdene û wina vat: “Vîrê merdimî de persê sey ‘gelo ça de merdî, ça de ameyî kiştene yan zî qirkerdene? Kamî kerd, kamcî serre bî, kamcî roje bî?’ ca genê. Mi Çewlîg de çimdarîye kerde; hema zî babete dîyar nîya, zêde zelalîye çîn a. Ez nê meseleyî sero xeylê vinderta û cigêrayiş kerd.
Arşîvê Komare de mi yew belge dî. O belge tenê muhîm o. No belge tayê dogma û rîwayetan şikneno. Tenê ma rê rayîr keno ya. Belge eslê xo de raporê asayîşî yo. Fermandarîya Cendirmeyî ya Tirkîya yew rapor amade kena û erşawena Wezaretê Karanê Zerreyî. No rapor nika arşîv de ame eşkerakerdene. Hetanî serra 2025 no rapor nimite bî. Ganî ma bala xo bidê ci. Uca de nusîyeno ke Yado, Têlî Xanime û hîrê embazê ci 1ê teşrîna verêne 1929 de bi destê leşkeranê tirkan ameyî qetilkerdene. Rapor de roje dîyar a, yew zî kam merdo dîyar o. Hetanî nika ame vatene ke Têlî Xanime Darahênî de dewa Uluyanî de amebî kiştiş yan zî uca de şîbî heqîya xo. Tîya de zî zêde zelalîye çînbî. Goreyê tayê rîwayetan, Yado cinîya xo ra apey Herêma Botîyan de şî heqîya xo yan zî ame qetilkerdene. No rapor coka muhîm o. Tîya de êdî ma vînenê ke nî merdimî ameyî qirkerdene û ‘pîya’ ameyî qirkerdene, cîya nê.”
