24ê Adara 2006î de hetê TSK’î ra dewa Şenyayla ya Mûşî de qirkerdişêk ame kerdene. Nê qirkerdiş de 14 endamê HPG’yî şehîd bîyê û no zî herême de bi semedê serewedartîşêko pîl ê komelkî. Çi heyf ke eynî demî de TÎT, hêrişê terorîstî vera şarê Amedî kerd.
Serra 2006î, sey demêko ke Kurdîstanê Vakurî de serewedartişî resaybî sewîyeya tewr berze, derbazê tarîxî bîye. Rêza hadîseyan a ke na serre Amed de ameye meydan, hem alozîya dînamîkanê herêmî hem zî zerarê ke awanîyayîşê îllegalî yê bi paştîya dewlete o wext daybî aştîya komelkî, eşkera kena. Na dosyeyê de bi taybetî sere de hadîseyê ke serra 2006î de Amed de ameyî meydan û rolê Tugaya Tolhildayîşî ya Tirkî (TÎT) û hêrişê ci yê terorîstî yê nê prosesî de do bêro vindertene.
Qirkerdişê Mûşî
Binê hadîseyanê ke aşma adare ya 2006î de ameyî meydan de, qirkerdişo ke 24ê Adara 2006î de hetê Qewetanê Çekdaran ê Tirkî (TSK) ra dewa Şenyayla ya Mûşî de ame kerdene, ca geno. Nê operasyonî de 14 endamê HPGyî (Hêzên Parastina Gel) ameyî qetilkerdene û no zî herême de bi semedê xoverdayîşêko pîl ê komelkî. Çîyo ke reaksîyonê hîsînan yê şaristanî zêdeynaybî, o bî ke qetilbîyayeyan ra Bulent Tanişik, Muzaffer Pehlîvan, Fatîh Çetîn û Mahmut Guler Amed de ameybî dinya.
Geşbîyayîşê ke badê qirkerdişî ameyî meydan
Badê qirkerdişî, ardîşê cenazayanê 6 endamanê HPG’yî yê ke şehîd bibî, Amed viraştişê merasîmê cenaza, bi semed ke şaristan de protestoyê bi hîrayî dest pêbikerê. Na rewşe, atmosferê şaristanî yo ke hema zî qerqîznaye bi, hîna zêde kerd qerqîznaye.
Demê mîyanê 28-31ê Adare
Rojanê peyênan ê aşma adare de, xoverdayîşo ke Amed de qewimîya, bi sedem ke şaristan de weşîya normalî bivisîyo. Na pêvajoyê de:
Kûçe û kuçebendan de pêrodayîşî bîyî.
Ciwîyayîşê tîcaretî hema hema vindert.
Hêzanê asayîşî bi guleyanê raştikênan hêrişê protestokaran kerd.
Badê hêrişê hêzanê dewlete, pêroyê şaristanî de zerarêko pîl ê maddî ame meydan.
Prosesê huqûqî û îxlalî
Demê nê hadîseyan de, xeylêk îxlalê huqûqî ameyî meydan. Çîyo ke avûkatanê Baroya Amedî ra Cafer Kolumanî rê 31ê Adara 2006î roja îne de wexto ke o seba ke muwekîlanê xo rê Şubeyê TEM’î yê Mudirîya Emnîyetî de hetkarîya huqûqîye biko şi, hêrişê fîzîkî ame kerdene û o ame derbkerdene, yew nimûneyê sepananê teberê huqûqî yê o demî yo.
Rolê Rêxistina Terorî ‘TÎT’î
Tugaya Tolhildayîşî ya Tirkî (TÎT), yew awanîyayîşê terorîstî yo ke yeno îdîakerdene ke serranê 1970î ra nata fealîyet mocneno û tarîxî de vera kes û grûbanê çepgîran suîqestî û hêrişî kerdo. Hêrişo bombayî yo ke 12ê Êlula 2006î de Amed de ame kerdene, sey yew çalakîyanê TÎT’î yê tewr gonînan yeno qebulkerdene.
Netîceyê teqayîşê bombaya termosî ya ke Parkê Koşuyoluyî yê Caddeyê Hatboyî yê semtê Rezanî de amebî cayakerdene de:
7ê ci domanî, 10 kesî şehîd bîyî.
15 kesî birîndar bîyî.
Hêriş, sey çalakîyêka terorî ya ke sîvîlê bêsûcî hedef girewtî, ca geno.
Hema ke serê hêrişî ra 24 saetî nêderbas bîyî, e-posteyê bi îmzaya TÎT’î resayî organanê çapemenîye û rêxistine çalakîye girewte xo ser. Na rewşe mocneno ke hêriş bi hawayêko plankerde û organîzekerde ameyo kerdene.
Girewtişê destî yê ke bi pêvajoyê girêdayî yê
Tesîrê komelkî yê xoverdayîşê ke serra 2006î de Amed de bîyî, zaf bitesîr bîyî:
Vîndîbîyayîşê bawerîye: Larzîyayîşê bawerîya vera saziyanê dewlete.
Cîyabîyayîşê komelkî: Zêdebîyayîşê qerqîzîya mîyanê grûbanê cîyayan ê etnîk û sîyasîyan.
Zerarê Ekonomîkî: Zerarê cîddî yê ke dîyayî ekonomîya şaristanî.
Îhlalê Huqûqî: Vilabîyayîşê îxlalanê heqanê merdiman.
Girewtişê destî yê sîyasî
Hadîseyê ke nê demî de ameyî meydan, seba prosesê demokratîkbîyayîşî ya Tirkîya yew îmtîhanêko muhîm bîyî. Meseleya îdarekerdişê hadîseyan de:
Veraşîyayîşê nêzîkbîyayîşanê asayîş-merkezîyan.
Zêdebîyayîşê rexneyanê rêxistinanê komelê sîvîlî.
Testbîyayîşê prensîbanê dewleta huqûqî.
Antişê dîqetê raya pêroyî ya mîyanneteweyî aseno.
Vera hadîseyanê ke ameyî meydan, hetê medya û raya pêroyî ra reaksîyonê cîyayan ameyî. Rêxistinanê komelê sîvîlî sey Komela Heqanê Merdiman (İHD) û Mazlum-Derî raporê cigêrayîşî yê hîrayî amade kerdî û hadîseyî qeyd kerdî. Nê raporî, seba yew nirxandina objektîfe ya o demî, sey çimeyêko muhîm ê.
Netîce û çareserî
Hadîseyê ke serra 2006î de Amed de ameyî meydan û hêrişê TÎT’î, seba zehmetîyanê ke prosesê demokratîkbîyayîşî ya Tirkîya de ameyî cuyayene yew nimûneyêko muhîm teşkil kenê. Nê hadîseyan vet orteyê ke ganî hem sazîyê dewlete hem zî leteyê cîyayî yê komelî, babetanê demokrasî, dewleta huqûqî û heqanê merdiman de hîna hesas bibê.
Dejê ke ameyî antî, mocnano ke qet yew nêzdîbîyayîşo ke şîdetî aneno meydan meşrû nîyo û meseleyê komelkî ancax bi metodanê demokratîkan eşkenê bêrê çareserkerdene. Na çarçewe de, ganî hadîseyê 2006î sey demêko muhîm bêrê dîyene ke tede qerardarîya Tirkîya ya awankerdişê aştîya komelkî ameya testkerdene.
Pêroyîya dinya do aştî bêra
Dersa bingeyî ya ke ganî ewro nê hadîseyan ra bêro vetene, na ya; ganî cîyabîyayîşê komelkî sey dewlemendîye bêrê vînayene û qet yew armancê sîyasîyî, cuya merdimanê bêsûcan ra biqîmetêr nîyo. Seba ke wextê neweyî de trajedîyê winasî nêbê, pawitişê nirxanê demokratîkan û hurmeto vera heqanê merdiman elzem o. Na xale de çareyo yegane, projeyê ‘Aştîye û Komelê Demokratîkî’ yo ke hetê Birêz Abdullah Ocalanî ra ameyo averberdene. Serkewtişê nê projeyî, tewr verî Rojhelatê Mîyanênî rê û dima zî pêroyîya dinya rê do aştîye bîyara.
