Çira telefonî hertim destê ma de yê?

Persa raştikêne beno ke na ya: telefon xizmetkarê ma yo, yan ma xizmetkarê telefonî yê?

Telefonî hertim destê ma de yê, çike no tena kêmanîya îradeyê ma nîya: aplîkasyonî bi zanayîş ameyê dîzaynkerdiş ke bala ma biancê, mezgê ma zî bi xozaya xo xelata nêzanaya dima şino.

Serê sibayî hema çimê ma nêabîyê, destê ma şino bi telefonî. Ma otobuse de, rêza banka de, sifreyî ser o, heta ke merdimêk ma reyde qisey keno zî ma ekranî ra ewnîyenê. Ma zanê ke zaf wext vîndî kenê, la reyna ekranî kaş kenê vîdeoyê neweyî akenê.

No nuşte persêka sade cigêreno: çira? Ma pê hûmar û cigêrayîşanê zanistîyan ewnîyenê ka telefonî senî bîyî parçeyê bedenê ma, kam ney ra çi qezenc keno û ma senî eşkenê kontrolê xo peyser bigîrê xo dest.

Ma telefonî çiqas xebitnenê?

Merdimê dinya her roje teqrîben 3 seat û 46 deqîqeyî pê telefonî înternetî ra gêrenê; no wext, wextê komputeran ra (2 seat û 52 deqîqeyî) hema-hema yew seate zêdeyêr o.

Tirkîya de telefon êdî hema-hema destê herkesî de yo. Goreyê raporê Digital 2026 yê DataReportalî, teşrîna verêne ya 2025î de rewşe wina bîye.

Tirkîya de hûmara “rojêk de çend rey telefon yeno akerdiş” çin a. La Amerîka de anketêko ke 1.000 kesan reyde ame kerdiş û tede beşdaran raporê wextê ekranî yê telefonê xo ra ewnîyayî, tespît bî ke merdimêk rojêk de 205 rey telefonê xo kontrol keno; yanî wextê hişyarîye de her panc deqan reyêk.

Mezg û dopamîn: makîneya qumarî ke tonika ma de ya

Telefon mezgê ma de eynî sîstemê xelate ke makîneyê qumarî kenê merdiman anceno xo ser: xelata ke nêzanîyena, key yena, merdiman tewr zaf girê dana.

Dopamîn, kîmyaya mezgî ya ke pê ma motîvasyon û xelate hîs kenê, tena wexto ke xelate yena nêvejîyeno meydan. Zanyaran dîyo ke noronê dopamînî verê xelate, seba texmînkerdişê ci zî xebitîyenê. Eke xelate texmînî ra zêdeyêr bo, mezg mesajêko qewetin şaweno: “nê karî reyna bike.” Na mekanîzma rê “xeta texmînê xelate” vanê.

Borana Skinnerî

Psîkologo amerîkayij B. F. Skinnerî serranê 1950an de dî ke eke xelate her reye ney, bi tesadufî bêra dayîş, borane (kevoke) û merre karo ke xelate dano, hîna zaf tekrar kenê. Makîneyê qumarî tam bi nê qeydeyî xebitîyenê: merdim nêzaneno ke reya bîne qezenc keno yan ney, coka nêeşkeno fek tira verdo.

Telefon zî wina yo. Her reya ke ma telefonî akenê, nêzanê ke ma do çi bivînê: mesajêko muhîm, vîdeoyêko balkêş, xeberêka newîye yan çîyêko bîn. Goreyê Haynesî, eke xelate tesadufî bo û kontrolkerdiş nêbo, merdim bi zorî xo kontrol keno. Coka wexto ke ma bêkar manenê, hema destê ma bêhemd şino telefonî.

Waştişê qebûlkerdişê komelkî

Merdim mexluqêko komelkî yo; ecibnayîş, şîrove û mesajî mezgê ma rê xelata komelkî yê. Haynes nuseno ke aplîkasyonî no waştişê ma yo bingeyin xebitnenê. Nimûne, Instagram tayê ecibnayîşan pêro nêmojneno, înan dima pîya şaweno; bi no hawa merdim hertim tira ewnîyeno ke “belkî hîna zaf ecibnayîşî ameyî.”

Dîzayno ke ma tepişeno

Aplîkasyonî tesadufî ra ney, bi zanayîş wina ameyê viraştiş: modelê karî yê şîrketan wextê ma ser o awan bîyo, coka her taybetîye seba ke ma hîna zaf tede bimanê, ameya dîzaynkerdiş.

Rayîro bêpeynî

Verê cû rîpelê înternetî qedîyayêne; merdim ganî “rîpelo dîyin” ser o bitiknayêne. Dîzaynkerê amerîkanî Aza Raskinî serra 2006î de rayîro bêpeynî (infinite scroll) viraşt: merdim ekranî ver bi cêrî kaş keno û muhtewa tim yena. Raskinî serra 2018î de BBC Panorama rê vat ke eke wext nêdê mezgî ke xo biresno împulsanê xo, merdim tim kaş keno cêr.

Kitab peynîya xo de qedîyeno, rojname rîpelê xo yê peyênî de; televîzyon de zî rêzefîlm qedîyeno. Rayîro bêpeynî no “îşaretê vindertişî” hewaneno.

Îtîrafê afirnayoxan û qerarê dadgehan

Tena zanyarî ney, hetanî afirnayoxê nê teknolojîyan û dadgehî zî êdî vanê ke dîzaynê aplîkasyonan merdiman girê dano.

Aza Raskinî BBC’yî rê vat ke ey wextê viraştişî nêzanayêne rayîro bêpeynî hende girêdayox beno û xo sûcdar hîs keno. Raskinî vat medyaya dîjîtale manena “kokaînê reftarî”: “Seke ê kokaînêko reftarî gênê û ekranê to ser o vila kenê; çîyo ke to tim peyser ano, no yo.” Raskinî seba ke hêzê aplîkasyonan kêmî bikero, telefonê xo kerdo sîya-sipî.

Facebookî eynî programî rê vat ke berhemê ci seba nêzdîkerdişê merdiman ameyê dîzaynkerdiş û “waştişê girêdayoxîye qet nêkewto mîyanê nê prosesî.”

Qerarê Komîsyonê Ewropa û dadgehê Kalîfornîya

Sibata 2026î de Komîsyonê Ewropa qerar da ke “dîzaynê girêdayoxî” ê TikTokî qanûnê Yewîya Ewropa rê pê nêgêno. Komîsyonî hişyarî daye ke xebitnayoxî eşkenê bikewê “modê otopîlotî”: tedeyî pasîf seyr kenê, aktîf nêkenê. TikTokî nê nirxnayîşî ra vat “bi temamî xelete.”

Adara 2026î de, Kalîfornîya de, jurîyêk qerar da ke Meta û Google (YouTube) berhemê girêdayoxî viraştî ke zerar dayo ciwanan. Dewa hetê cinîyêka 20 serreyî ra, ke sey KGM’yî yena naskerdiş, ameye akerdiş; aye vat ke girêdayoxîya medyaya dîjîtale weşîya aye ya psîkolojîke xirab kerda. Meta waşt ke qerar bêro betalkerdiş.

Sereka Komîsyonê Ewropa Ursula von der Leyen zî dîyar kerd ke nê rîskî “tesadufî nîyê”, modelê karî ra yenê ke bala gedeyan sey malî vînenê. Goreyê von der Leyen, Qanûnê Edaletê Dîjîtalî (Digital Fairness Act) do bi taybetî “pratîkanê dîzaynî yê girêdayox û zerardaran” hedef bigîro.

Telefon tena verê ma de bo zî

Telefon ma ra dûrî bo, mezgê ma hîna baş xebitîyeno: telefon qefelnaye û ekranê ey padane bo zî, tena estbîyayîşê ey qabîlîyetê ma yê fikirîyayîşî kêmî keno.

Serra 2017î de Adrian Ward û embazanê ey, Unîversîteya Texasî ya Austinî de, nêzdîyê 800 xebitnayoxanê telefonan reyde ceribnayîşî kerdî. Beşdaran testê ke baldarîya temame wazenê kerdî. Verê testî, telefonê înan bi tesadufî ya masa ser o (ekran cêr ra), yan tonike yan çante de, yan zî odeyêka bîne de ame verdayîş; heme telefonî bêveng bîyî.

Netîce eşkera bî: kesê ke telefonê înan odeyêka bîne de bîyî, kesanê ke telefonê înan masa ser o bîyî ra bi zaf rindêr xebitîyayî. Ward vano: “Zîhnê to yo hişyar telefonî ser o nêfikirîyeno, la no proses, yanî ke ti xo mecbur kenî ke ey ser o nêfikirîyê, qabîlîyetê to yo sînordar ê fikirîyayîşî ra parçeyêk weno.” Ward naye ra vano “brain drain”, yanî “remayîşê mezgî”.

Ceribnayîşê dîyinî de ame dîyayîş ke kesê ke xo telefonî ra zaf girêdaye hîs kenê, tewr zaf zerar vînenê; la tena eke telefon masa ser o yan tonika înan de bo. Wexto ke telefonê înan odeyêka bîne de bî, nê kesan zî zerar nêdî. Qefelnayîşê telefonî yan çarnayîşê ekranî qet çîyêk nêvurna.

Gede û ciwanî

Rîsko tewr gird gedeyan û ciwanan ser o yo: Ewropa de, serranê 2018 û 2022î de, rêjeya ciwananê ke medyaya dîjîtale bi şeklêko problemin xebitnenê %7î ra resaye %11î.

Nê hûmarî cigêrayîşê HBSC yê Rêxistina Weşîye ya Dinya (WHO) ra yê. Cigêrayîş serra 2022î de, 44 welatan de, nêzdîyê 280 hezar ciwananê 11, 13 û 15 serreyan reyde ame kerdiş.

Netîceyê serekeyî nê yê:

• %11ê ciwanan nêeşkenê xebitnayîşê medyaya dîjîtale kontrol bikerê û zerarê ci vînenê; kênekan de na rêje %13, lajekan de %9 a.
• %36ê ciwanan vanê ke ê tim online embazanê xo reyde têkilî de yê; kênekanê 15 serreyan de na rêje %44 a.
• Xebitnayîşo problemin bi kêmî rakewtişê û erey rakewtişî reyde girêdaye yo; no eşkeno serkewtişê mektebî ser o zî tesîr bikero.

WHO tarîfê “xebitnayîşê probleminî” wina keno: merdim nêeşkeno xebitnayîşî kontrol bikero, wexto ke nêxebitneno xo xirab hîs keno, karanê bînan pê medyaya dîjîtale ca veradano û cuya xo ya rojane de zerar vîneno.

Ma eşkenê se bikerê?

Telefonî ra bi temamî dûrîkewtiş lazim nîyo; la her rayîro ke resayîşê telefonî zor keno, girêdayoxîye kêmî keno. Pisporî nê gaman pêşnîyaz kenê:

1. Telefonî odeyêka bîne de verdê. Wexto ke şima xebitîyenê yan wanenê, telefonî masa ser o ney, odeyêka bîne de verdê. Ceribnayîşê Wardî mojneno ke qefelnayîş yan çarnayîşê ekranî bes nîyo.
2. Pêhesnayîşan bigirê. Christian Montag pêşnîyaz keno ke pêhesnayîşê aplîkasyonanê ke to telefonî ser o verdanê, bêrê girewtiş.
3. Aplîkasyonan dûrî bike. Natasha Schull pêşnîyaz kena ke aplîkasyonê medyaya dîjîtale bikewê warêk û no war ekranê peyênî de bo; bi no hawa resayîşê înan zor beno.
4. Sînorê wextî ronê. Telefonî de sînorê wextê ekranî ronê.
5. Aplîkasyonan telefonî ra hewane. Daria Kuss û Montag vanê ke merdim eşkeno aplîkasyonanê medyaya dîjîtale telefonî ra hewano, eke biwazo komputerî ser o biewnîyo.
6. Hacetê analogî bixebitne. Seba seate saeta destî, seba hişyarbîyayîşî zengilê saete bixebitne; wina her reye şima telefonî nêgênê xo dest.
7. Ekranî sîya-sipî bikê. Raskin bi xo zî seba ke hêzê aplîkasyonan kêmî bikero, telefonê xo kerdo sîya-sipî.

La pisporî tîya zî bale ancenê ser o ke berpirsîyarîye tena merdiman ser o nîya. Goreyê Montag û Schulle, ganî platformî bivurîyê; Schulle vana ke vurnayîşo raştikên beno ke tena bi qanûnan û sînoranê qewetinan bibo.

Telefonî hertim destê ma de yê, çike hîrê hêzî pîya xebitîyenê: mezgê ma xelata nêzanaye dima şino, dîzaynê aplîkasyonan nê waştişê ma xebitneno, modelê karî zî wextê ma kerdo mal.

No tena kêmanîya îradeyê ma ya şexsî nîya. La no nêvano ke ma bêçare yê zî. Dadgehan û dewletan dest bi vurnayîşê qeydeyan kerdo; ma zî bi gamanê qijan, sey dûrîkerdişê telefonî û girewtişê pêhesnayîşan, eşkenê bala xo peyser bigîrê xo ser o.