Stenbol – Badê hewldayîşê derbeya 15ê temmuza 2016î, Tirkîya kewte yew dewro newe yê sîyasî û bi îlankerdîşê OHAL û KHKyan, AKP’yî hêrişê kurdan û hêzanê muxalifan kerd. AKP’yî bi nê derbeyî hem îqtîdarê xo qayîm kerd û domna hem zî tedayê serê komelî hîra û zêde kerd. Heme hêz û beşê komelî yê ke demokrasî pawenê kerdî hedefê xo û bi se hezaran kesî destbend kerdî û eştî zindan.
15ê temmuze serra 2016î de Cemaatê Fethullah Gulenî Tirkîya de hewldayîşê derbeyî kerd û nê hewldayîşî ser ro 10 serrî viyartî. Mabênê AKP û Cemaatê Gulenî de bi serran yew têkilîya zixme bîbî, her di hetan zî zereyê dewlete de ca girewtbi. Tewr peynî de AKP û Cemaatê Gulenî seba ke zereyê dewlete de bibê qeweto tewr pîl, kewtî mîyanê şerî. Sebebê nê şerî zî hewldayîşê derbeyî bî. AKP derbe ra hayîdar bî, seba ke hewldayîş bibo vindert. Wextê hewldayîşî derbeyî de AKP o wext îqtîdar de bî û seba menfîetê xo yê sîyasî na derbeye kerde hacet, erîş û tedayê serê kurdan û hêzanê muxalifan zêde kerdî, heme hêz û hetê demokrasîwaştoxan kerdî hedef û waşt ke înan vila bikero.
AKP’yî serra 2002 de îqtîdar girewt destê xo û mabênê AKP û cemaatê Fethullah Gulenî de yew têkilîya kê başe bîbî. Cemaatê Gulenî verê AKP’yî zî hetê îqtîdaran de ca girewtbi. Têkilîya AKP û Cemaatê Gulenî heta weçînayîşê Serekkomarîye yew sewîye de dewam kerdêne. Weçînayîşê Serekkomarîye de AKP’yî Abdullah Gul kerd namzed. Artêşa Tirkîya vera weçînayîşê Abdullah Gulî bî û 27ê nisana 2007 de yew muhtira pare kerde û îhtar da AKP’yî. O wext de AKP û Cemaatê Gulenî pîya hereket kerdêne û çapemenîya Gulenî vera artêşe nûşteyî weşanayêne. Eynî wext de çapemenîya Gulenî polîtîkayê AKP’yî yê seba tewrê Yewîya Ewropa û polîtîkayê îqtîdarî pawitêne û çapemenîya xo de AKP vetêne vernî.
Dewayê Ergenekon û Balyozî
Serra 2007î de Dewa Ergenekonî û serra 2010î de zî Dewaya Balyozî rojevê Tirkîya de bî. Îqtîdarê AKP’yî û Cemaatê Gulenî o wext yew xete ser ra şîyêne. Nê her di dewayî bi têkilîya AKP û Cemaatê Gulenî virazîyayê. AKP û Cemaatê Gulenî bi dewayanê Ergenekon û Balyozî waşt ke “dewleta kûre” meydan ra wedarê. Çike waştêne ke zereyê dewlete de tu hêz vera înan de nêbo. Bi seyan leşkerî, akademîsyenî û siyasetmedarî destbend kerdî û ameyî mehkemakerdene.
Operasyonê vera kurdan
Bi hemkarîya AKP û Cemaatê Gulenî, vera kurdan serra 2009î de operasyonêko hîra virazîya û binê nameyê “KCK’yî” de operasyonî ameyî rayraberdiş. Dewaya KCK’yî de bi hezaran siyasetmedarî, roşnvîrî, akademîsyenî, avûkatî û rojnamegerî destbend kerdî û ameyî girewtene.Operasyonî û dewayî hetê polîs, dozger û dadgeranê endamanê Cemaatê Gulenî ra ameyî kerdene. Têkilîya AKP û Cemaatê Gulenî o wext vejîyabi sewîyeya tewr berze. Cemaat bi nê têkiliyan kewtbî zereyê dewlete.
Referandûmê 2010î
AKP û Cemaatê Gulenî waşt bi referandumê 2010î Qanûn o Bingeyîn de vurîyayîş virazê. Cemaatê Gulenî bi heme hêzê xo peyê AKP’yî de vindert. Fethullah Gulenî seba referandumî qisey kerdbi û vatbî: “Şertê xo bibê, ganî merdimê ke binê erdî de yê zî bêrê vetene û referandum de reya ‘Heya’ bidê.” Referandum bi nisbetê se ra 58 ame qebulkerdene. Referandûmî ra dima mîyanê mekanîzmaya hukmî de hêzê Cemaatê Gulenî zêde bî.
Pesnê Fethullah Gulenî ameyêne dayene
Mabênê serranê 2003 û 2013î de bi hemkarîya AKP û Cemaatê Gulenî, Olîmpîyadê Tirkî virazîyayî. Rayedarê AKP’yî programan de vengdayîşê Fethullah Gulenî kerdêne û heskerdişê xo seba ey ardêne ziwan. Erdoganî zî serra 2012 de Olîmpîyatanê Tirkî de vengdayîşê Fethullah Gulenî kerdibi û vatibi: “Xurbetî hesret a. Berdêlê hesrete zî giran o. Ma wazenê ke kesê ke welatê xo ra dûr ê, mabênê xo de bivînê. Wa na hesrete biqedîyo.”
Têkilîya AKP û Cemaatê Gulenî çiqas şî xirabêr bî
Endî pêkewtişê zereyê dewlete de zêde bîbî. Di hêzê zereyê dewlete de ameybî vera yewbînî. No şerê îdarekerdişê dewlete bî. Dozgerîye serra 2012 de bi maneyê pêvînayîşê mabênê PKK û dewlete ser, seba îfadeyan vengdayîşê Musteşarê MÎTî Hakan Fîdanî kerdbi. Hakan Fîdan nêşîbi îfadeyan û no hedise bî sebebê krîzî. Serra 2013 de hukmatê AKP’yî waşt dersxaneyanê cemaatî pado. Badê nê hediseyan parlamenterê AKP’yî Hakan Şukurî AKP ra îstîfa kerd û operasyonê 17-25ê Kanûnî dest pê kerdî.
Serekwezîr Erdoganî nê operasyonî sey “operasyonê qirêjî” name kerdî û dozgerî hinî wezîrî wezîfeyanê înan ra dûrî kerdî û ame zanayene ke peyê operasyonan de cemaatê Gulenî esto. Fethullah Gulenî 3ê Çeleyê 2014î de Erdoganî rê mektub weşana û waşt ke aştî mabênê înan de virazîyo. AKP û Cemaatê Gulenî mabênê xo de dest bi şerê îqtîdarî kerd. La her di hetan zî wayîrê yew amancî bî; çînkerdişê qewetê Kurdan. Serra 2013, 2014 û 2015 de mabênê Serekê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan, hukmat-dewlete û PKK de pêvînayîşê muzakereyan û prosesê aştîye estbî. Wisarê 2015î de Vakûrê Kurdîstanî û Tirkîya de wextê weçînayîşê pêroyî dest pê kerd. 7ê hezîrana 2015î de weçînayîş virazîya û bi têkoşîn û xebata HDP’yî, reya verêne AKP îktîdar ra kewt û nêşka bi tena serê xo hukmat virazo.
Proses ame xerepnayene
Demêk seba koalîsyonêko newe pêvînayîşî ameyê kerdene, qezaya Pirsûsî ya Riha de DAIŞ’î vera grubêka ciwananê sosyalîstan hêriş kerd û 33 ciwanî ameyî qetilkerdene. Di rojî dimayê na hedîse di polîsî qezaya Serêkanî ya Riha de ameyî kiştene. AKP û dewlete na hedîse kerd milê PKK’yî. 24ê temmuze 2015 de vera PKK û şarê Kurdî şerêko wehşî û giran da destpêkerdene. AKP’yî bi destpêkerdişê şerî, maseya muzakereyî ame dêmdayene û cayê çareserî de weçînekê şerî vist dewrê.
AKP û Cemaatê Gulenî şerê vera kurdan pîya rayraberd
Şarê kurdî qeza û şarisatanan ê Vakurê Kurdîstanî de vera operasyonanê hukmatê AKP û dewlete, Xoverdayîşê Rayberîya Xoserî da dest pêkerdene. 16ê tebaxa 2015î de qezaya Gimgimî ya Mûşî de qedexeyê vejîyayîşê teberî ame îlankerdene. Qezayanê Sûr û Farqînî yê Amedî de qezayanê Cizîre û Silopîya ya Şirnexî de, qezaya Geverî ya Colemêrgî de, qezayanê Nîsêbîn û Kerboranî yê Mardînî de bi maneya Xoserî qedexeyê vejîyayîşê teberî ameyî îlankerdene. Mabênê 16ê Tebaxe 2015 û 1ê Çeleyê 2020î de, 11 şaristan û 51 qezayan de tewr tay 381 reyî qedexeyê vejîyayîşê teberî ameyî îlankerdene. Tewr tay 2 hezar kesan canê xo vîndî kerd û reyna tewr tay 500 hezar kes koçber bî. No şer bi hemkarîya AKP û Cemaatê Gulenî ame rayraberdene.
Hewldayîşê derbeyî
Şaristanî ameyêne rijnayene û xerepnayene, roja 15ê temmuze 2015î Cemaatê Gulenî vera AKP’yî planê xo zêde kerdî. Têkilîya mabênê AKP û Cemaatê Gulenî nişka ve ra birîyayî. Cemaatî nê operasyonanê vera şarê Kurdî ra hêz girewt û şewa 15ê temmuze 2016 de leşkerê endamê cemaatî waşt derbe virazê. Planê derbeyî seba şewa 16ê temmuze saete 03:00î de amebî kerdene. La çike hereketê leşkeran amebî vînayene, derbe şewa 15ê temmuze saete 20:30 de dest pê kerd. Goreyê agahîyan; 8 hezar leşkerî, 35 teyareyî, 3 keştîyî, 37 helîkopterî, 246 wesayîtê leşkerî û 4 hezar çekî derbe de ameyî şuxulnayene. Erdoganî vengdayîşê şarî kerd û waşt ke şar vejîyo kuçeyan. Hewldayîşê darbeyî ame vindarnayene û 20ê temmuze de Halo Awarte (OHAL) ame îlankerdene. OHAL nêzdîyê di serran dewam kerd.
Operasyonê vera sîyasetê şarê kurdî
Badê îlankerdîşê OHALî erîşê serê sîyaset, sazgehanê şarê Kurdî zî vejîya sewîyeya tewr berze. Bi des hezaran kesî ameyî destbendkerdene û bi hezaran kesî ameyî girewtene. 4ê teşrîna Verêne 2016 de Hemserekê Pêroyî yê HDP’yî Figen Yuksekdağ û Selahattin Demirtaş û wekîlê HDP’yî ameyî destbendkerdene û girewtene. Dima ra o dozgerê ke operasyonî vera HDP’yî kerdî zî wezîfeyanê xo ra ameyî dûrîvistene.
AKP’yî na rey bi maneyê wedarnayîşê endamanê cemaatî, verê xo da têkoşînê heqdar ê şarê Kurdî û waşt nê têkoşînî mîyanê serran de bifesno. La şarê Kurdî qet yew saniyeyî zî xo verê nê erîşan ra nêant û her wext xover da û wayîrê li estbîyayîşê xo vejîya.
OHALî ra dima vera kurdan û muxalîfan xeylê operasyonî ameyî kerdene
Bi se hezaran kesî ameyî destbendkerdene û 113 hezar û 837 kesî ameyî girewtene, 31 hezar û 847 kesî heta ewro zî fîrar ê. AKPî bi nê operasyonan tena nêwaşt endamanê Cemaatê Gulenî bigiro. Operasyonan de kurdî, muxalîfî û bi hezaran kesê bêsûcî zî ameyî girewtene û karê xo ra ameyî dûrîkerdene. AKP’yî badê derbeyî zî bi serran OHAL dewam kerd û bi rayê Qerarnameyê Hukmî yê Qanûnî (KHK) dewlete îdare kerde. Bi hezaran Kurdî û muxalîfî bi maneyê bêbingeyan kar ra ameyî vetene.
Badê darbeyî xeylê televîzyonî, 37 radyoyî, 53 rojnameyî, 20 kovarî, 29 weşanxaneyî û 6 ajansê xeberan ameyî padayene. Zereyê qanalanê televîzyonî yê ke ameyî padayene de; IMC TV, Hayatın Sesi TV, Zarok TV, Jiyan TV, Azadi TV, Denge TV, Mezopotamya TV, Van TV, Van Genç TV, Birlik Medya TV, On4 TV, Kanal 12 û qanalê muxalifî ameyî padayene. Ajansê Xeberan ê Dîcleyî (DÎHA), JINHA, Rojnameyê Ozgur Gundem, Azadîya Welat, zaf radyo, ajans, keyepel û rojnameyê bînî ameyî padayene. Reyna heme rojname, ajans, televîzyon û keyepelî ke xizmetê cemaatê Gulenî kerdêne zî ameyî padayene. AKP’yî derbe ra qewet girewt badê derbeyî bi hezaran kesî hem ameyî girewtene hem zî sazgehî ameyî padayene.
AKP’yî derbe ra hêz girewt
Bi rayê KHKyan 125 hezar û 612 kedkarî kar ra ameyî vetene. Her çiqas derbe sey vera AKP’yî virazîya bêro mojnayene zî, AKP’yî no hewldayîş seba xurtkerdişê îqtîdarê xo kerd hacet. Mekanîzmaya kontrolî ame hewanayene, bi rayê OHAL û KHKyan, AKP’yî waşt kontrolî destê xo de bigîro û heme çî destê aye ra bêro kerdene.
AKP’yî heme hêzê dewlete kerd binê destê xo û bi nê hêzî zereyê komelî de împaratorîya ters û xofî viraşte. Ewro zî yew OHALo bêname esto û fiîlen yeno rayberdene. Heme çî qedexe yo, tu çîyêk bê musedeya îqtîdarî nêyeno kerdene. Pêro sînorî, kuçeyî û meydanî bi mobese û kamerayan yenê seyrkerdene.
Sîyaseta qeyûman
AKP’yî badê îlankerdîşê OHALî zî qeyûmî tayînê serê şaredarîyanê o wext ê DBP’yî kerdî û şaredarî bi destê sîyasetê qeyûman ameyî rayberdene. Qeyûman ra dima zaf sazgehê komelî û fealîyetê ke hetê şaredarîyan ra amebî kerdene zî ameyî vindarnayene. Merkezê cinîyan, projeyê serê ziwan û kulturê Kurdkî, merkezê ciwanan û xebatê komelkî yê ke ameyêne rayberdene zî ameyî qedênayene. AKP’yî bi polîtîkayanê qeyûman waşt têkilîya komelî û sîyaseta kurdan bibirno.
