4ê gulana 1937î de, yanî 89 serrî verê cû, hetê hukmatê CHP’yî yê ê wextî ra bi nameyê “Hereketê Tenkîlî yê Tunceli” Dêrsim de qetlîam ame kerdiş. No operasyon ke hetanî êlula 1938î dewam kerd, bi qirkerdişêk qedîya. Seyîd Riza ke vera nê planê qirkerdişî sere wedarna, 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Xarpêt de ame dardekerdiş. Vateyê Seyîd Riza ewro zî vîrê şarê kurdî de ganî yê û hema zî mîyanê koyanê Dêrsimî de veng danê.
Dêrsim bi vîr û bawerîya xo, bi tebîet û koyanê xo yew şaristananê Bakurê Kurdîstanî yê tewr kehen û xoverdayoxan ra yo. Wexto ke qalê Dêrsimî beno, qirkerdişo ke vera ey ame kerdiş, yeno vîrê her kesî. Bi pêşengîya hukmatê ê wextî yo ke Mustafa Kemal sereyê ci de bî, 4ê gulane ya 1937î de vera Dêrsimî planê qirkerdişî ame destpêkerdiş. Seyîd Riza û embazanê xo vera planê qirkerdişî sere wedarna û waşt verê operasyonê qirkerdişî bigêrê.
Mesulo resmî yê ê wextî Îhsan Sabrî Çaglayangîl ke dima bî Wezîrê Karanê Teberî, vîrameyîşanê xo de wina behsê qetlîamê Dêrsimî keno: “Pêro kewtbî şikeftan. Ordî vera înan gazê jehrinî xebitna û heme kesê ke remayî û kewtî şikeftan, jehrin bîyî û can dayî. Dêrsim de 7 serreyan ra hetanî 77 serreyan heme kurdan serê înan ame birnayîş. Operasyonêko bi gonî bî, dawaya Dêrsimî bi no hawa qedîye. Îqtîdarê hukmatî bi no hawa kewt Dêrsim û dewanê ey”
Badê qetlîamanê pîlan ê ke vera şarê Dêrsimî bîyî, mesulanê hukmatî Seyîd Riza seba pêvînayîşî dawet kerd Erzîngan. Seyîd Riza û 5 embazê xo kewtî rayîr; 5ê êlule ya 1937î de zî bi embazanê xo reyde rayîr ser o ame tepiştiş. Badê tepiştişî Seyîd Riza fehm kerd ke o bi xayinîye reyde rî bi rî mendo.
Muhakemeyo sembolîk!
Muhakemeyî Xarpêt de salonêkê sînema/tîyatroyî de, bi metodê mehkemeyêkê teberê adetî yê bi selahîyetanê taybetan ameyî kerdiş. Rixmê ke zafîya sucdaranê ke ardî verê heyetê mehkeme tirkî nêzanayêne zî, înan rê tercumanêko resmî nêame dayîş. Sewbîna nêverdayî ke sucdarî avûkatan bigêrê yan zî pawitişêk amade bikerê.
Goreyê Qanûnê Cezayî yê Tirkî yê ê wextî, dardekerdişê kesanê ke emrê înan 65 serran ra zêde bî û cezakerdişê domananê ke 18 serran ra qijkek bî sey pîlan, qedexe bî. Seba ke nê astengî ra bivîyarê, bi qerarê mehkeme emrê Seyîd Riza yo ke 70 serran de bî kêm kerd û ard 54 serran; emrê lajê ey Resîk Huseyînê 16-17 serreyî zî berd 21 serran.
Rûniştişo peyên ê muhakemeyî vera qanûnî peynîya hewte de ame kerdiş û bê ke heqê temyîzî (îtîrazî) bêro dayîş, qerar ame qetîkerdiş. Dardekerdişî, verê ameyîşê Mustafa Kemal Ataturkî yê Xarpêtî yê nêzdî, nêmeyê şewe Meydanê Genimî yê Xarpêtî (Meydana Xelê) de ameyî bicaardiş. Goreyê tayê çimeyan zî yeno vatiş ke Seyîd Riza û Mustafa Kemal Ataturk pêvînayê û na pêvînayîş de Mustafa Kemal Ataturkî Seyîd Riza ra waşto ke sere rono. La Seyîd Riza verê Mustafa Kemal Ataturkî de sere nênaro û coka ameyo dardekerdiş.
Şewa dardekerdişî de çi qewimîya?
Şewêka payîzî ya serde û tarîye bî. Serdî û qirawa Dêrsimî rîyê merdimî veşnêne û canê merdimî lerznêne. Şewa ke 14ê teşrîna peyêne ya 1937î girê dana 15ê teşrîna peyêne, Xarpêt de bêvengîyêka kûre û girane hukm kerdêne. Vayêko cemedin şaristanî ser ra werzayêne, rîyê her kesî ro dêne û her kes lerzêne.
Hepisxaneyê şaristanî de, verê berê qawuşêk de vengê zincîran ame eşnawitiş. Pawitoxî ameyî, ber bi veng abî. Kalekêko bi heybet ke rihê ey ê sipî sênê ey ser o biriqîyêne, bi serberzî serê xo wedarna. O Seyîd Riza bî. Serranê dûr û dergan ê cuye, rêzekoyanê berzan ê Dêrsimî û giranîya dejanê şarê ey rîyê ey ser o xetê kûrî viraştbî la çimê ey sey çirûskêk roştin bî.
Nêzanayêne ke ey kotî benê; muhakemeyêko lez, qerarêko ke verê cû ameybi dayîş û rayîrêko ke ver bi bêagêrayîşî şîyêne. Badê ke Seyîd Riza fehm kerd ke do ey û embazanê ey darde bikerê, na cumle fekê ey ra vejîye û veng da: “Ma ewladê Kerbela yê, ma bêguneh ê; no ayb o, zulm o, cînayet o.”
Hewş de lajê ey Resîk Huseyînê ciwan zî ardî kişta ey. Dîyayîşê lajê ey yê xortî, zerreyê kalekî lerzna, la nêverda ke dişmen çimanê ey de hêsirêk bivîno. Tena yew waştişê ey mend; waşt ke verê lajê xo bêro dardekerdiş ke merdişê parçeyêkê cigera xo nêvîno. La no waştiş zî nêame qebulkerdiş; verê cû lajê ey berd verê dare. Seyîd Riza bi zerreyêko veşaye la bi rîyêko polayên lajê xo ra ewnîya û dejo tewr giran sênê xo de nimite.
Dima sira ame kalekê Dêrsimî
Seyîd Riza ardî Meydanê Genimî. Meydan de dareyêka bêvenge û tenaye vindertbî. Dorûverê aye de çend eskerî, mesulî û bêvengîya tarîtîyî bîyî. Wexto ke waşt destê ey bigêrê û ey berê dare, ey destê înan kerd yew het. Hewcedarîya ey bi hetkarîya înan çin bî. Bi gamanê xurt û qewetinan xo resna dare, werîsî bi xo kerd vileyê xo.
Vateyo tarîxî yê Seyîd Riza
Verê ke Seyîd Riza bibo qîrayîşêk mîyanê tarîtîya şewe ewnîya meydanî. Vengê ey ne sey yê merdimêkê ke şono merdişî, sey yê koyêkê ke asmênî reyde qisey keno, berz bî û veng da û vat: “Ez bi zûr û hîleyanê şima nêeşkîya, no mi rê bî derd; la ez zî verê şima de çokan ser nêronişta û mi sere nênaro, wa no zî şima rê bibo derd!”
Lingê xo kursî ro na. Na saniye de wext Xarpêt de vindert. Vayê serdê şewe vateyê ey girewtî, gelîyan ser ra firnayî û berdî serê Koyê Munzurî û her cayê Dêrsimî. Şewe tarî mend la nameyê ey vîrê gelîyanê asêyan ê Dêrsimî de sey xoverdayîşêko bêpeynî ame neqişnayîş…
Waştişê eşkerakerdişê cayê mezelan
Goreyê tayê çimeyanê serbestan û mehelîyan, Dêrsim de serranê 1937-1938î de mabênê 50-70 hezar merdimî ameyê kiştiş. Goreyê tayê îdiayan zî na hûmare 100 hezar a.
Cayê mezelê Seyîd Riza û mezelanê hevalanê ey ê ke 15ê teşrîna peyêne ya 1937î de Meydanê Genimî yê Xarpêtî de ameyî dardekerdiş, hema zî nêameyê eşkerakerdiş. Rixmê ke desan serran o kurdî vejîyenê meydanan û wazenê cayê mezelê Seyîd Riza û embazanê ey bêro eşkerakerdiş zî, hema gamêk nêameya eştiş û kes cayê mezelê Seyîd Riza û embazanê ey nêzano.
Her serre temsîlkarê sazgehanê heqanê merdiman, sazgehanê elewîyan û sîyasetê demokratîk ê şarê kurdî û keyeyê qurbanan mesulan rê veng danê ke cayê mezelanê înan bêro eşkerakerdiş. Sewbîna sazgeh û dezgehî wazenê ke dewlete seba dejanê tarîxî yê Dêrsimî gamanê rî bi rî bîyayîşêkê raştî bierzo.
