Colemêrg – Dewa Wargenima ya qezaya Geverî û dewa Avkê ya Ûrmîyeya Rojhelatê Kurdîstanî serran ra nat binê tecrîd, hêriş û zextanê her di dewletan de mendê. Dewa Wargenima serra 2019î ra heta nika çar hetan ra ameya dopêçkerdiş, mîyanê rewşêka nenormale de ya û teberê dewijan kes nêeşkeno bê îznê qeymeqamîye bikewo dewe.
Parçekerdişê cografyaya Kurdîstanî bi sinoranê viraştekan û sîyasîyan tena tarîx de ney, ewro zî sey polîtîkayêka emnîyet û kontrolî ya bêvindertiş Şarê Kurdî yê herême ser o yeno ferzkerdiş. Bedêlo tewr giran ê aye dewanê xeta sinorî rê yeno birnayîş. Na xeta sinorî ya ke mabênê dewleta Tirkan û dewleta Îranî de ameya antiş, dewijanê her di hetan rê bîya warê operasyonanê leşkerîyan, vengkerdişê dewan û tecrîdo daîmî. Serranê 1990an de dewleta Îranî bi bahaneyê “ardimê pêşmergeyan” dewanê Tirgever, Mirgever û Bradostî yê sinorê Rojhelatê Kurdîstanî bi desan rey topbaran kerdî û dewê Avkê, Dêra û Kavil yê Ûrmîye yê ke sinorê Geverî ser o yê veng kerdî û dewijî mecbûrê koçkerdişî kerdî. Eynî serran de dewê Wargenima, Kendalok, Serşikeft, Pagenk, Kavlegund, Êlê û Qember yê qezaya Geverî ya Colemêrgî serran ra nat bi bahaneyê “Herêma Emnîyeta Xususîye” û “Herêma Qedexe ya Leşkerîye” ameyê dopêçkerdiş û qedexekerdiş.
Sucê bêcezakerdeyî
Dewa Wargenima serranê 90an de zaf rey raştê sereştişê leşkeran, vetişê dewijan keyeyan ra, îşkenceyanê virankerdişî û eştişê înan mîyanê çemê dewe û zextanê komkî yê sey metodanê çokronayîşî ameya. Zextê sîstematîkî yê dewe ser o heta nika zî dewam kenê. 29ê kanûne ya 2009î de leşkerê Kurd Burhan Guzelaydin ê qezaya Patnosî ya Agirî ke Qereqolê Wargenima de wezîfedar bî, sebebê xeberdayîş û heqaretanê derheqê Kurdbîyayîşê ey de remabi û ameybi dewe. Eynî roje de leşkeran eştibi dewe ser û dewijan ser o zext kerdbi ke leşker biyarê meydan. Burhan Guzelaydinî bi desan rey bi telefon keyeyê xo rê vatbi ke “Do mi bikişê”, dewijan ra ardim waştbi la leşkeran bi zext û kuyayîşî Guzelaydin destbend kerdbi û qereqol de bi îşkenceyî kiştbi. Leşkeran nêverdabi ke keye cenazeya Burhan Guzelaydinî bivîno û binê zextan de defn kerdbi. Otopsî de ameybi eşkerakerdiş ke Guzelaydin bi îşkenceyî ameyo kiştiş la tu tehqîqat dest pê nêbîbî û tu dawa nêameybî akerdiş. Dosya sey “merdişo biguman” refan ser o mend.
Sertîp Şen na dewe de ame kiştiş
Serra 2019î de zextê dewe ser o resayî asta tewr berze û dewijan rê bi hawayêko direkt ame vatiş ke “yan şima do bibê cerdewam yan zî şima do dewe veng bikerê.” Bi qedexekerdişê zozan û mêrgan debarê heywandarîye ame astengkerdiş ke şar mabênê cerdewamîye û koçkerdişî de bimano. Mîyanê nê zextan de welatijê dewe Sertîp Şen ke eynî wext de şuwaneyê dewa xo bî, 2ê gulana 2019î de ame kiştiş. Kiştoxê Sertîp Şenî, leşker Murat Toprakî rê bi hawayêko dijhuquqî tena serrêk û heşt aşmî ceza ame birnayîş.
Herêma qedexe ya leşkerîye
Serra 2019î ra heta nika bi bahaneyê “Herêma Qedexe ya Leşkerîye” dewe ameya dopêçkerdiş. Teberê kesanê ke qeydê nufusê înan dewe de yo, tu kes bê îzna nuştekîye ya Qeymeqamîya Geverî nêeşkeno derbazê nê dewan bibo. Na qedexe eleqeyanê komelkî û keyeyî bi temamî birnena. Merdimê tewr nêzdîyî yê ke merkezê Geverî yan şaristananê bînan de ciwîyenê, nêeşkenê keyeyanê xo zîyaret bikerê; şîn, veyve, nêweşîye û rewşanê lezabezan de nêeşkenê bêrê têhet. Rojnameger, avûkat û temsîlkarê sazgehanê heqanê merdiman zî seba belgekerdişê îhlalan nêeşkenê bikewê herême.
Berê dewe tena mabênê saetanê 07.00-17.00 de akerde yo
Pêroyîyê sinorê Rojhelatê Kurdîstanî de ronayîşê dêsan dewam keno û dewa Wargenima zî bi ronayîşê dêsan ameya dorpêçkerdiş. Dewijê nê dewan roje de tena mabênê saet 07.00 û 17.00 de eşkenê bikewê dewe yan zî dewe ra vejîyê; badê saet 17.00 vejîyayîşê dewe ra bi temamî yeno qedexekerdiş. No asteng nêweşîyanê giranan, zayîn û rewşanê lezabezan de resayîşê xestexane zehmet keno û bi hawayêko direkt heqê cuye û weşîye erzeno tehluke. Sewbîna noqteyê çimdarîye yê leşkerîyî yê ke mîyanê Wargenima û berzîyanê dorûverî de ameyê bicakerdiş, ameyîşê kesanê bênasnameyan ê teberê dewe qedexe kenê. Bi kontrolanê rojaneyan û çimdarîya hewş, keye û hereketanê dewijan, mahremîyetê cuya xususîye îhlal kenê û gedeyan û dewijan ser o tesîrêko giran ê psîkolojîk virazenê.
Proses ney, OHAL dewre de yo
Mekanîzmaya kontrolî ya ke çimeyê xo polîtîkayanê sinorî ra gêna, tena bi sinordarkerdişê azadîya hereketî nêmanena; warê heqê cuye, ekonomî û rêxistina komelkîye de zî zextê sîstematîkî xebitîyenê. Qetilkerdişê şuwane Sertîp Şenî ke mêrganê Wargenima de pez çerênayêne û merdişo biguman ê leşkerê Kurd Burhan Guzelaydinî ke dosyaya ey bênetîce menda, çarçewaya bêcezayîye de ca gênê. Bi qedexekerdişê zozan û cayanê çerênayîşî, pêroyîyê nê dewanê sinorî de debarê heywandarîye ameyo tengkerdiş, resayîşê ticaret û xizmetanê pêroyîyan ameyo astengkerdiş. Bi ferzkerdişê sîstemê cerdewamîye, dewijê ke mabênê dorpêçê ekonomîk û zextanê emnîyetî de mendê, vera tercîhê çekgirewtiş û xizmetkerdişê sîstemî yan zî koçkerdişê dewanê xo ra yenê verdayîş. Dewijî pawenê ke çarçewaya Prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî de zext û qedexeyê ke dewe ser o yê bêrê wedarnayîş.











