Îstanbul – Aktîvîstê Kolektîfê Ekolojîyî yê Polenî Cemîl Aksuyî bale ante felaketê laserî yê Îstanbulî ser o û wina vat: “Şaristanê kapîtalîstî xirabîya ekolojîye yo. Park û daristanê Vakurî yê mîyanê Îstanbulî û dorûverê ey bi lezabez ameyî wêrankerdene. Îstanbul de bi vejîyayîşê zaf efûyanê awankerdişî, plansazîya şaristanî bi rehetî goreyê feydeyanê rantî ameyêne vurnayene. No zî bingeyê felaketan awan kerd.”
Îstanbul de nêzdîyê 3 rojan o ke varan vareno û semedê varanê zafî di rojan mektebî ameyî padayene. Merkezê Koordînasyonê Felaketan (AKOM) dabî zanayene ke heta 17ê aşme do varanêko zaf bivaro.
Îstanbul de heta nika rîyê laserî ra 5 kesî ganê xo ra bîyî. Qezaya Fatîh ya Îstanbulî de domanêko 14 serreyî lingê xo nabî çalêk ke ceyran tede bî û ganê xo ra bî. Sewbîna 3 kesî awa laserî de ganê xo ra bîyî. Kocaelî de zî hemwelatijêk awa laserî ver de şibî û ganê xo ra bîbî. Heta nika semedê felaketê laserî 5 kesî ke yew înan ra doman o, ganê xo ra bîyî û Îstanbul de hema 3 kesî vîndî yê. Tayê hemwelatijî rîyê awa laserî ra kewtî erd û birîndar bîyî; tayê hemwelatijî zî keyeyan, dikanan û wesayîtan de asê mendî. Îstanbul de awanî bê rêzkerdiş û bê tesîsatê vetişê awa varanî ameyê viraştene. Erd, kuçe û dorûverî bi betonî ameyê viraştene, dar û qadê kesk ameyê qedênayene; coka awe nêşona binê erdî, arê bena û bena sebebê laserî.
Aktîvîstê Kolektîfê Ekolojîyî yê Polenî Cemîl Aksuyî karesat û sebebanê înan ser o qisey kerd.
‘Awankerdişê şaristananê kapîtalîstan xirabîyêka ekolojîye ya’
Cemîl Aksuyî dîyar kerd ke şaristanê kapîtalîstî bê ke ekosîstem bêro hesabkerdene ameyo awankerdene û wina vat: “Esas de awankerdişê şaristananê kapîtalîstan xirabîyêka ekolojîye ya. Çunke awankerdiş goreyê hesabanê rantî ameyo kerdene. Daristanî ameyê qedênayene; darê parkan ke merdim sîya înan de roniştêne zî ameyê birnayene. Ekosîstemê çem û çimeyan yan bi temamî ameyê qedênayene yan zî bi betonî ameyê pirrkerdene. Çemê ke binê înan bi betonî ameyo pirrkerdene, zerar danê sîstemê ekolojîyî. Nê pêro mojnenê ke şaristanê kapîtalîstî xirabîya ekolojîye ya. Ewro tena Tirkîya de ney, zaf şaristananê girdan ê dinya de zî badê varanê zafî ma vîdeoyê laseran vînenê. Bêguman şaristananê sey Îstanbul û Ankara de rewşa sîstemê kapîtalîstî zaf eşkera bena. Çunke 1950an ra nat, wexto ke pêlê girdî yê şaristanîbîyayîşî dest pêkerd, nê şaristanî hetê sîyasetê rastgir û lîberalî ra ameyê îdarekerdene. Verê 1950 zî fehmêko zaf cîya çin bî la seba ke nê serrî tarîxê kapîtalîzmê Tirkîya de serrê berzbîyayîşê ey bî, eşkenê sey xalêk xebate bêrê dîyarkerdene.”
‘Park û daristanê Îstanbulî û dorûverê ey ameyê wêrankerdene’
Cemîl Aksuyî dewamê qiseykerdişê xo de dîyar kerd ke badê 1980 hem leza nê prosesî hem zî tesîrê kapîtalîzmî zêde bî û dewreyê îdareyê AKP’yî de resa sewîyeya tewr berze: “Ma vînenê ke serrê AKP’yî serrê zernênî yê neolîberalîzmî bîyî. Netîceyê pratîkî yê sîyasetanê averberdişê ekonomîye û arêkerdişê sermayeyî, bi rayîrê sektorê awankerdişî bîyî projeyê vurnayîşê şaristanî. Park û daristanê Vakurî yê mîyanê Îstanbulî û dorûverê ey bi lezabez ameyê wêrankerdene. Îstanbul de zaf rey efûyê awankerdişî ameyê hedrekerdene û plansazî bi rehetî goreyê feydeyanê rantî ameyêne vurnayene. No zî bingeyê karesatan awan kerd. AKP hema zî wazena bi zihnîyetêk bêaqil projeyanê megayan, bi nufûsêk mega, seba projeyê şaristanê megayî dewam bikero. Erdoganî zaf rey vato ke înan Îstanbul rê xiyanet kerdo; çunke Îstanbul paytextê Osmanîyan bî. La bi nê vatişan zî xo xiyanetî ra dûrî nêgêno. Vanê ‘Wa tena pere bêrê, çîyê bînî muhîm nîyê.’ Verê Îstanbulî de karesatê zaf girdêrî est ê; ma eşkenê nê hedîseyan sey îşaretêk bivînê. Çunke îqtîdar ne hewa nas keno ne zî ekosîstem; o tena sîstemê pere û fonan nas keno.”
‘Sîstemê kapîtalîstî de çîyê ekolojîkî pere nêkenê’
Cemîl Aksuyî peynîya qiseykerdişê xo de îfade kerd ke şaristanê ekolojîkî ney, şaristanê komunîstî eşkenê verê laseran bigîrê û wina vat: “Sîstemê kapîtalîstî de çîyê ekolojîkî pere nêkenê. Daristanan qedênenê, herundeya înan de awanîyan virazenê û nê awanîyan zî sey ‘daristan aseno’ reklam kenê. Banê înan ser o panelê rojî ronenê û înan kesk kenê; bi no qayde awanîyan rê rengêk ekolojîkî danê. Ma nêeşkenê şaristanî sîstem û tarzê berhemdayîşî ra cîya bierjnê. Sermaye eşkena xo rê kompleksê kesk, girawe û heta astareyêk zî awan bikero. La no do xo dima cehenemêk ekolojîk û ekonomîkî verdo ke vera merdimîye yo. Seba ke merdim xoza reyde bi ahengêk biciwîyo, ganî sîstemê erjanê kapîtalîstî bêro vîyartene. Munaqeşekerdişê term û fenomenanê sey şaristanîbîyayîş, sanayî û modernbîyayîşî bê ke înan berhemdayîş û sîstemanê berhemdayîşî ra cîya bikerê, vatişanê bêmana ra teber tu çî nîyo. Ma eşkenê bi rehetî vajê ke komunîzm çareserîya problemanê ekolojîk û şaristanî zî yo.”
