AMED – Tarîxnas Dr. Îsmet Konakî bale ante muhîmîya prosesê aştîye û ziwanê kirmanckî ser o û vat: “Tena pawitiş çare nîyo. Ganî ma hem piştî bidê prosesê aştîye hem zî seba ziwanê xo gamanê pratîkan bierzê.”
Tarîxnas Dr. Îsmet Konakî Prosesê Aştîye û Komelo Demokratîk, rolê akademîsyen, nuştox û komelî û stratejîya pawitiş û averberdişê ziwanê kirmanckî (zazakî) nirxnayî. Îsmet Konakî vat ke tena pawitiş çare nîyo, ganî gamê pratîkî zî bêrê eştene.
‘Proses seba ma zaf muhîm o’
Îsmet Konakî bale ante muhîmîya prosesê aştîye ser o û vat: “Proses muhîm o. Nameyê prosesî xo bi xo dîyar o: ‘Prosesê Aştîye û Komelo Demokratîk’. Nê nameyî ra yeno zanayene ke nê komelî rê aştîye hewce ya. Çi kurdî bibê çi komel, ganî muhîmîya na çekuye bizanê. Aştî çira muhîm a? Çira lazim a? Seserran o ke kurdî bindest mendê, rastê her tewir teda û zordarîye ameyê. Ewro, seserra 21. de kurdî wazenê ke ameyoxê xo dîyar bikerê û bibê wayîrê heqanê xo yê kulturî û komelkîyan.”
‘Mekanîzmaya huqûqî ya na dewlete ganî newe ra bêro viraştene’
Îsmet Konakî derheqê ziwan û nasnameyî de wina vat: “Heqanê kurdan ê kulturîyan ra yew ziwan o, nasname yo, kamî ya. Kurdî zanê ke ziwanê înan nika bindest o û wazenê ke ziwanê xo azad bikerê. Azadîya ziwanî seba ameyoxî, seba dîyarkerdişê ameyoxî zaf muhîm a. Kurdî coka nê prosesî rê giranî danê. Proses helbet hêdî-hêdî şino. Ma zî vînenê la ganî ma hêvîdar bibê. Vateyêkê verênan est o: ‘Awe yew reyde kemere nêşeqnena; dilope bi dilope, hêdî-hêdî kemere şiknêna.’ Coka ganî kurdî prosesî de sebir bikerê, hêvîya xo vindî nêkerê û aşme bi aşme prosesî taqîb bikerê. Nika qanûnê çarçewa vejîyayo. Ma nika çi pawenê? Ez zî sey yew akademîsyenêk, ma pêro wazenê ke qanûnî bêrê viraştene; qanûnî seba nasname, tepîşte, ziwan û kulturê kurdan, cinî û xoza bêrê rastkerdene. Ganî mekanîzmaya huqûqî ya na dewlete newe ra bêro viraştene û newe ra bêro sererastkerdene.”
‘Kurdan di serran de zaf çî qezenc kerd’
Îsmet Konakî rolê entelektuelî û nuştoxan û rewşa îqtîdarî zî analîz kerd û vat: “Nika ma rê tena pawitiş û sebirkerdiş muhîm o. Ganî kurdî her tim qerardar bimanê. Çike tayê merdimî, tayê sîyasetmedarî yan zî tayê şorişgêrî nika komelî provoke kenê. Ganî şarê kurdî tîya de zaf hêriş nêkero. Nê aşmanê peyênan de ez vînena ke şar zaf hêriş keno, wayîrîya prosesî nêkeno û zaf piştî nêdano. Ma ge-ge şaristan bi şaristan gêrenê; sereyê şarê ma de tayê şikî est ê, şar zaf şikdar o. Ganî şikdar nêbo. Eke peynîya prosesî de çîyo ke kurdî pawenê nêbo zî, no vindîkerdiş nîyo. Kurdan di serran de zaf çîyî qezenc kerdî. Nika sîyaseto demokratîk hîra beno. Şarî ser o tersêk çin o, şar wazeno ke tede ca bigîro. MGK’yî zî eşkera kerd ke ganî ge-ge raporê teyîd û tespîtî bêrê amadekerdene ke dima qanûnê çarçewa hêdî-hêdî bêro caardene.”
‘Ganî nuştox û akademîsyenî piştî bidê prosesî’
Îsmet Konakî bale ante wezîfeyê akademîsyenan ser o û wina vat: “Nuştox û akademîsyenan ser o berpirsîyarîyêka girde est a. Çike proses tena mîyanê dewlete, îqtîdarî yan zî birêz Ocalanî de nêmaneno. Ganî komel pêro tede ca bigîro. Ganî nuştox, akademîsyen, muzîsyen, hunermend û zanyarî pêro giranî bidê nê prosesî. Ge-ge ez vînena ke tayê cayan de nusenê, rexne kenê, nêwazenê; vanê ‘no teslîmîyet o, teslîmbîyayîş o.’ No mantiq ma rê zaf feydedar nîyo. Ganî ma zî tede bibê. Helbet her kes şeno rexne bikero. La tîya de, binê rexnekerdişî de, binê na psîkolojî de ez vînena ke çînkerdiş est o. Wazenê ke prosesî çin û bêmana bikerê. No zî ma rê muhîm nîyo.”
‘Konferansî bes ê, ganî ma domanxaneyan akerê’
Îsmet Konakî derheqê heskerdiş û xebatanê zazakî de qisey kerd û vat: “Ez hetêk ra zî ziwanê ma zazakî reyde zaf eleqedar bena. Coka ez wazena na çarçewa de tayê çîyan vaja. Proses dewam keno, la ganî zazayî û ziwannasê ma pêro herêma xo de bi xo çîyêk bikerê, her çî prosesî ra girê nêdê. Ganî ma herêma xo de nîşan bidê ke ma pawenê ke çîyêk bibo, wazenê ke statu bêro awankerdene. Saîdê Nûrsî verê cû vatbî: ‘Ma Kurdîstan de Medreset’uz Zehra akerê.’ Yanî uca tayê medreseyî ameybî rijnayene û ey vatêne ke ganî nê medreseyî newe ra bêrê akerdene yan zî awankerdene. Ewro ez vana ke ganî no proje bi domanxaneyan bêro zêdekerdene.”
Îsmet Konakî peynîya qiseykerdişê xo de bale ante gamanê pratîkan ser o û vat: “Mesela aşmêk yan di aşmî verê cû ma konferansêkê ziwanî viraşt. Nê konferansî de ma derheqê ziwanî de zaf pêşkeşî kerdî. Ma vat ke ganî ziwanê ma de tayê reformî bêrê kerdene, gamî bêrê eştene, ziwanî rê statu bêro dayene. Ma nê konferansî de zaf pere xerc zî kerd. Ez wazena vaja ke êdî ma rê konferans yan panel zaf lazim nîyo. Eke pereyê ma est ê, eke waştiş û heskerdişê ma est o, ganî ma gamanê şênberan bierzê. Kamcîn gamî? Mesela domanxaneyî. Wa heme şaredarîyê ma yan zî heme îdareyê herêmkî pîya kom bibê û hewzêkê ziwanî virazê. Wa o hewz piştî bido.”
