Cuya komunal ke rojevo tewr sereke yê prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî yo, kokê şarê kurdî de zî sey kulturêko xozayî est o la no sey sey “Kulturê Doşane” vîndî bîyo.
Sey temamê dînyayî, Kurdîstan de zî averşîyayîşê şaristanîye reyde cuya komunal û kulturê paştîdayîşî her ke şono vîndî beno. Zaf kêm bo zî, cayan de ke modernîzm û şaristanîye ra dûrî mendê, no kulturo hemkarî û piştîdayîşî dewam keno.
Şirnex de 30-40 serran ra ver kulturê Doşane est bîyo. No kultur bi serran mîyanê şarê Şirnexî de ameyêne ciwîyayene. Dewan ra dûrîkewtişî reyde bi zordarîya dewlete û kewtişê zereyê modernîzmê şaristanîye ke merdiman nasnameyê înan yê xozayî ra dûrî fîneno wextî reyde Doşane, yanî kulturê paştîdayîş û barekerdişî mîyanê şarî ra vejîyayo û ameyo xovîrrakerdene.
Verê ke dewan ra dûrî bikewê, kulturê paştîdayîşî serdest bi
Çekuya Doşane ditişî ra yena; ditişê pesî, bizinan û mangayan. 30-40 serrî ra ver, wexto ke şarê dewanê Şirnexî verê xo dayêne zozanan û heywandarîya xo kerdênî, keyeyê ke bêpez bîyî, înan zî zozanan de çadirî nayêne ro. Goreyê zîhnîyetê ewroyine, keyeyêko bêheywan verê xo bido zozanan û uca de çadir rono, çîyêko dûrê aqilî yo. Labelê komelêkî de eke Kulturê Doşane est bo, qet yew keye zozanan de bêheywan nêmaneno.
Zozananê Şirnexî de demo ke keyeyê bêheywan est bîyêne, wayîrê garrana pes û bizinan her yewî çend pes danî kesanê ke bêheywanî ke seba xo weye bikerê û bidoşê. Sewbîna wexto ke payîz ameyêne û dewijî zozanan ra agêrayêne dewan, ê kesanê ke pes dayêne keyeyanê bêheywan seba înan tuşkî zî verdayêne. Bi nê paştîdayîşî, kesê bêheywanî hem wisar ra heta payîz debara xo bi şit, mast û penîr kerdênî, hem zî wexto ke agêrayênî dewa xo, bîyêne wayîrê pes û bizinan.
Kesêk şîyêne waran û seba Doşane veng dayêne
Her çend nika kulturê Doşane nêmendbo zî, kesê ke no kultur ciwîyayê, hesrfeta a rojan kenê. Nê kesan ra yew zî Ahmet Îrmez o 81 serrî yo. Ahmet Îrmez Şirnex ra yo û verê dewa Kenîsarî ya Şirnexî de ciwîyayêne. Ahmet Îrmez ê kesan ra yew o ke pesê xo bi doşane da dewijanê xo û nê çîyî ser o wina qal kerd: “O wext pesê ma zaf bîyê. Wexto ke wisar ameyêne ma şîyêne û uca de kesê bêpes est bîyî. Kesê ke şîyêne ware, veng dayêne, vatêne ‘Keyeyêko bêpes est o, homa tira razî bo yê bi doşane pes bido nê keyeyî’. Her kesê ke pesê xo est bî, yew-di hebî dayêne ci heta ke payîz ameyêne.”
‘Verê qet kesî bi tena sereyê xo gureyêk nêkerdêne, her gure bi komî bi’
Ahmet Îrmezî peynîya qiseykerdişê xo de hesreta xo seba ê rojan ard û wina qiseykerdişê xo qedêneno: “O wext paştîdayîş, tifaq, hetkarî û weşîye est bî. Nika kes nê çîyî nêzano, xo vîr ra kerdo. O wext qet kesî bi tena sereyê xo gure nêkerdêne. Viraştişê banî bibo, çînayîşê vaşî bo, birnayîşê pesan bo her kesî hetkarî dayêne yewbînan. Ewro nê çîyî nêmendê.”
Heywanê xo çin bî, bi kulturê Doşane bîye wayîrê garrane pesî
Sînem Kabûla 75 serrî ya ke dewa Avyan a Şirnexî ra ya û nika merkezê Şirnexî de ciwîyena, ê keyeyan ra yew a ke wexto ke dewe de ciwîyenî pesê înan reyde debara keyeyî nêbîyêne, a hîkayeya xo ya ke pesî bi doşane girewta wina qal kena: “Wexto ke ma dewe de bîyî 7-8 bizê ma est bî. Mêrdeyê mi zî leşkerî de bi û domanê mi bîyî. Min nêşênayêne pê nê bizan debara xo û domanan bikera. Wexto ke ma şîyî zozanan, dewijan pesî dayê mi û heta payîz mi pê debara keyeyê xo kerd. Heta ke mêrdeyê mi leşkerî ra agêra, mi wina dewam kerd û ma bîyî wayîrê garranê pesî.”
Dima ke bîye wayîrê garranê pesî, na reye aye pez da Doşane
Dima ke Sînem Kabule bena wayîrê garranê pesî, na dore babete vûrîyena; aye pesê xo bi doşane dana keyeyanê bêheywanan. Sînem Kabule bi nê vatişan behsê ê rojan kena: “Wexto ke mêrdeyê mi ame keyeyî, nêzdîyê 200 pesê ma bi û êdî zaf reyî ma zî pesê xo da dewijan bi doşane.”
