Bedenê Amedî ke qeraxê Royê Dîcle de yê û bi seserran vera wextî xo verdanê, bi destê merdiman yenê xerepnayene û lêminkerdene. Bedenê ke bi kerrayê bazaltî yê sîyayî ameyî xemilnayene û taxê Sûrî bêwayîr mendî; no tarîxo kehen bîyo cayê çop, şuxulnayîşê madeyan û pîsîye.
Gamê verênî yê nê bedenanê qedîman serranê 3000an ê verê Îsayî de demê hurîyan de ameyî eştene û seserra 4. de demê Împeratorê Romayî Constantiusê 2. de resayî formê xo yê heybetin ê ewroyî. Roma ra heta Bîzansî, ebasîyan ra heta selçûqîyan, artuqî û osmanîyan bi desan şaristanîyan morê xo nê kerrayan ro dayo. No mîraso bêhempa ke asmên ra sey “masîya mertale” aseno û peyê Bedenê Çînî bedeno tewr derg û tewr saxlem ê dinya yo, seserra peyêne de binê xemsarî, bêhayîye û xerepnayîşê merdiman de bi talûkeya rijîyayîşî reyde rî bi rî mendo.
Ewro şarê Amedî ke wazeno bi siya bedenan boya xo bigîro û bircan ra biewnîyo bajarê qedîmî ra, wexto ke reseno ver bedenan, heyranîya tarîxî cayê xo dana siya xemgîne ya dejî. Bi taybetî 10-15 serranê peyênan de xerepnayîş, şikitiş û bêwayîrîye boya nê bircanê hezaran serran şikita. Şûşeyê bîra yê binê kerrayan, çop û xerepnayîşo ke her goşe de aseno, delîlê eşkerayî yê bêrêzîya vera tarîxî yê; her goşeyê Sûr û bedenan bîyo cayê şuxulnayîşê madeyanê hişberan.
Badê şerê Sûrî yê 2015-2016î şrê taxe mecbûr mendî ke koç bikerê teberê qeza; badê şerî fîrmayê nêzdîyê îqtîdarî kewtî Sûr û no cayo qedîm, tarîxî û rindek halê xo yê verênî ra vet. Dezgehê Amedî yê sîyasî û komelkî sereyê her cumle de behsê wayîrvejîyayîşê bedenan kenê û her çalakî de sozanê girdan danê, la pratîk de no nêaseno; “wayîrvejîyayîş” tena vateyan de maneno.
Alî Ozmez ke şarê taxanê Sûrî ra yew o, vano: “Bi nameyê tarîxî tu çî nêverdayo, heme kesan seba menfeetê xo hereket kerd. Nê cayê ke viraştî keye nîyê, sey hepisxaneyan ê. Verê ma tîya de şarê taxe reyde roniştî û pîya werd werdêne; hewce nêbî şaredarî bêro pak bikero, ma pêrune pakîya xo bi xo kerdêne. Ciwanê ma pêro kewtî madeyan û nê taxê rijîyayeyî kerdî mesken. Wexto ke ma nê probleman anê ziwan, her kes bêveng maneno. No tarîx o; gelo qîmeto ke ma danê Sûrî no yo?”
