Zabel Yesayan serrê 20î de edebîyatê ermenî ra newîyêk ard. Nuşteyê xo de qet romantîzm nêard ziwan. Pawitoxîya cinîyan kerd, maxdûrîyeta cinîyan bi ewnîyayişê felsefî nuşt. Qirkerdişê Ermenîyan zî bi edebîyatê xo dinya ra resna.
Zabel Yesayan 5ê Sibata 1878î de Uskudarê Îstabulî de maya xo ra bî, na rojan de nameyê ci Zabel Hovhannesyan bî û perwerdeyê xo ra sifte Dibistana Ermenî ya Surp Haçî de destpê kerd. Zabel Yesayan edebîyatî ra bi pêşnîyazê pîyê xo Migirdiç Hovhannesyan destpê kerd, çimkî no dem şarê ermenî mîyanê feqîrî û bêzaneyî de cuyaynî.
Migidiç Hovhannesyan kêna xo ra qise kerd û fikrê xo yê sîyasî a reyde pare kerd. Tewro zaf pîyê ci, Zabele ra hetkarî daynî, no ser Zabel Yesayan emrê xo yê peynî yê otobîyografîya xo de zafêr behsa pîyê xo kena.
Bi edebîyatkarê namdar rê pêvînayiş kerd
Zabel Yesayan bawer kerdêne ke merdim encax bi perwerdeyêko xurt eşkena nuştoxêka xurt biba, no ser zî her tim waşt edebîyatkaran reyde têkilî rona. Zabele sifte nuştoxî ra bi Salonê Kayîane Madagyane destpê kerd peynî zî edebîyatkarê namdar ê sey Arpîar Arpîaryan, Levon Paşalyan û Dîkran Gamsaragan reyde pêvînayiş kerd.
Sifte eserê Zabel Yesayan “Yerk ar Kîşer” bî, edîtorîya nê eserî zî Arşag Çobanyan kerd. Salonê Madagyane averşîyayişê edebîyatî ya Zabele de cayêko zaf bi avzel bî. Serra 1890î seba ermenîyan serrêka zaf bi zehmet bî, çimkî Dewleta Osmanîyan de persgirikê ermenîyan destpê kerdbî.
No ser zî pîyê Zabel Yesayan, Zabele erşawit şaristanê Parîsê Fransa. Uca de zî Zanîngehê Sorbonne û Collage de dersê edebîyat û felsefe girewt, bi na sayeye zî cinîya ermenîya sifteyêk şona zanîngehî bî. Parîs de seba debara xo karê edebîyatî kerd.
Serra 1900î de Dîkran Yesayan reyde zewijya û na zewija ra zî 2 domanê ci bî. Serra 1902î de zî hewna agêra Îstabul û uca de zî eserê xo yê avzel “Odeya Vindertişî ya Sirahin Meçyanî” serra 1903î de weşan kerd. Hewna destpê romanê Dahîyê Sexteyî kerd labelê seba ke qehramanê romanî raşt bî, no ser roman nêmcetî verada.
Tirkê Jonî ra bawer nêkerdine
Zabel Yesayan her tim xebatê Tirkê Jonî ra bi şik û gumanî ewnîya, no ser edebîyat de ziwanê xo açarna sey dawetkerdeya şorişî. No dem Partîya Taşnaksutyunî ra bî endam la dima polîtîkayê partîye sereyê ci nêkewt, no ser na partî ra fek verada. Zabel Yesyan xo sey femînîstêk dîyne, çimkî zanayne cinî komel de nêheqî ra yena, no ser zî tena cinîyan nê, no ser maxdûrîya komelî zî nuştine.
Nîsana 1909î de Edene de şarê ermenîyan ame qirkerdiş, no zî Zabel Yesayan heqê Tirkê Jonî de heqdar vet. Zabel Yesayan seba cigêrayişê qirkerdişî şî Edene û uca de zî nêzdî 3 aşm mend û seba kitabê xo yê “Averagnerun Meç” yanî “Mîyanê Xerabayan” malûmatî kom kerd û serra 1911î de zî no kitab zî weşan kerd.
Qirkerdişê Ermenîyan dinya ra resna
24ê Nîsana 1915î de Îstanbul de êdî yew bi yew roşnvîrê ermenîyan ameynê hepskerdiş û nê hêrişan ra Zabel Yesayan seba xo bipawa, nêweşxaneyêk de xo nimit. Peynî zî rema, şî Bulgaristan. Bulgaristanî ra zî vîyart şî Parîs, uca de zî destpê weşanê Kovara Yerevanî kerd. Serrê 1927î de Zabel Yesayan Ermenistan zîyaret kerd û peynî zî seba weşbîyayişê pergalê Ermenistano Sovyet rê eserê xo yê Brometeosin Azadakrivadzyanî nuşt.
Zabel Yesayan merkezê cuya xo ra her tim cinîyan girewt û teda û zilmê ser cinîye ard ziwan. Qirkerdişê Ermenîyan zî bi edebîyatê xo yê zexm dinya ra resna.
