Cinîyanê kurdan tarîxî de vera her sîstemanê serdestan sere wedarnayo û serkêşîya şorişanê girdan kerda.
Şorişê Rojawanî ke 2012î de destpêkerd tena şoreşêko sîyasî û leşkerî nêbî, eynî wext de şoreşêko komelkî û îdeolojîk bî ke cinîyî bîyê hêzê vurîyayîşî yê bingeyênî. No şoriş heminan rê nîşan dano ke komelêko azad tena bi cinîya azade şêno bibo.
Verê şorişî zîhnîyetê eşîretîye serdest bî la bi xoverdayîşê cinîyanê sey Şîlane Kobanê no zîhnîyet ame şikitene.
Sazgehkerdişê cinîyan Rojava de 15ê çeleyî 2005î de bi awankerdişê Yewîya Starî dest pêkerd. 2016î de na rêxistine bîye Kongra Star û binê banê ci de 12 komîteyî rêxistin bîyî. Perwerde, akademî, sîyaset, pawitişê komelkîye, heq û edalet, ekonomîya komunalî, fînans, têkilîyê teberî, kultur û huner, weşîye, çapemenîye û komîteya komelkîye.
2013î de Yewîyê Pawitişê Cinîyan (YPJ) ame îlankerdene. Eynî serre rêxistina Sara ke vera şîdetê vera cinîyan têkoşîn kena, Qamişlo de ameye ronayene. Mala Jinê seba pawitişê nasname, edalet û seypêyîya cinîyan ame awankerdene. A yewine 20ê adare 2011î de Qamişlo de ame akerdene. Jineolojî sey zanistê şorişê cinîyan dest bi xebatan kerd. Komela Cinîyan ê Zenûbîya 2021î de sey rêxistina kome ke heme cinîyanê herêma azadkerdeye gêna mîyanê xo, ameye roanyene.
Rojava ke bi pêşengîya cinîyan yeno îdarekerdene vera her şîdetî sey setêk o. Kobanê de cinîyî her warî ra seferberîye de yê. Dayîka ke çekê xo girewto, vat: “Se bibo zî ma do nê bajarî bipawê.”
