Amed – Serekê Komîsyonê Dorûver û Şaristanî yê Baroyê Amedî avûkat Ahmet Înanî vat ke xebatê GES’î, cigêrayîş û vetişê petrolî yê Amed û Bakurê Kurdîstanî benê sebebê xirabekerdişê tebîetî, qilêrinbîyayîş û vîndîbîyayîşê çimeyanê awe û feqîrkerdişê şarê mintiqa.
Amed û seranserê Kurdîstanî de zêdebîyayîşê bîranê petrolî û prosesê santralanê enerjîya rojî (GES) hetê sazgeh û pawitoxanê ekolojîye ra sey “qirkerdişo ekolojîk” yeno tarîfkerdiş. Goreyê raporanê Baroyê Amedî, Komeleya Ekolojîye ya Amedî û xeberanê ajansan, bi maneyê viraştişê enerjî bi hezaran hektarî erdê ramitişî û cayê çerênayîşî yê dewijan yenê desteserkerdiş û xirabekerdiş. TPAO’yî ra teber, şirketê gazî û teberî yê sey TransAtlantic Petroleumî zî bi qerarê “Hewcedarîya raporê ÇED’î çin a” erdanê berdaran de bîran akenê. Taybetî qezayanê sey Bismil, Farqîn û Licê û dorûverê Baxçeyanê Hewselî de, mendeyê kîmyewî tewrê awa binê herdî û çimeyanê awa şimitişî benê; weşîya merdiman û tebîetî erzenê tehluke. Rixmê têkoşînê huqûqî yê komeleyanê ekolojîye û baroyan û nêrazîbîyayîşê dewijan zî, nê xebatî bi maneyê “emnîyetî” dewam kenê. No zî ramitiş û heywandarîye qedêneno û şarî mecbûrê koçkerdişî keno. Serekê Komîsyonê Dorûver û Şaristanî yê Baroyê Amedî avûkat Ahmet Înanî derheqê talankerdişê tebîetê mintiqa de vat ke tebîetê mintiqa tehlukeyêka zaf cidîye de yo.
Ahmet Înanî ard ziwan ke nimûneyê dinya û mintiqa mojnenê ke dewlemendîya binê herdî tena bi xo nêbena sebebê ekonomîyêka hewle ya komelî û wina vat: “Cayê ke dinya de tewr zaf petrol tede yeno vetiş, sey Afrîka, Kolombîya, Venezuela û ê bînan, şarê înan mîyanê feqîrîyêka tewr kûre de mendo. Cayo ke demokrasî tede vîndî bena, despotîye û feqîrîye vila benê. Seba Tirkîya zî no hal nêvurîyayo. Binê herdî ra êriş kerdî, qalê dewlemendîya petrolî kerd, la seba petrolî erd û tebîet xirab bîyî, daristanî ameyî birnayîş; hem Tirkîya de hem zî Kurdîstan de.”
‘Êlih de rafînerî est a la şar feqîr o’
Ahmet Înanî rewşa Êlihî sey nimûneyo tewr eşkera yê bêseyyewbînîye mojna û bi nê vateyan nêrazîbîyayîşê xo îfade kerd: “Êlih de rafînerî zî est a, la şarê Êlihî feqîr o. Cayanê verênan ra yew o ke tede taxê feqîran, taxê getoyan û nîsbetê sucî zaf ê. Madem wina yo, rixmê ke hende rafînerîya petrolî est a û petrol yeno vetiş zî, gelo ma eşkenê vajê ke seviyeya refahî ya Êlihî ya Şirnexî, Amedî, Sêrtî yan zî Duzceyî ra berzêr a? Ney, qet çîyêko winayên çin o.”
‘No sîstem seba qezencê şirketan o’
Ahmet Înanî vat ke vetişê madenanê binê erdî tena seba qezencê şirketan o û wina dewam kerd: “No modelêkê ekonomî nîyo ke seranserê komelî de vila bibo. No sîstem seba qezencê şirketan o. Wexto ke ti seba dewlemendkerdişê şirketêke cayê çerênayîşî û erdê ramitişî yê bi seyan keyeyan bi hawayêk ke debara înan çin bikero destê înan ra vejê, uca de feqîrîye zêde bena. Netîce de sera 90 feqîr beno, sera 10 dewlemend beno.”
‘Teqayîşê binê erdî awa şimitişî rê zerar danê’
Ahmet Înanî bale ante metodanê teknîkan ê ke cigêrayîşê petrolî de yenê xebitnayîş ser û îqaz kerd ke nê metodî ekolojîye rê zerarêko pîl danê û wina vat: “Petrol bi teqayîşanê sîsmîkan ê ke awanîya kerranê binê erdî lete-lete kenê, yeno dîyayîş. Binê erdî de pêlê şokî yê qijkekî yenê şawitiş, kerrî benê qulin. Petrolî reyde binê erdî de şilîyê jehrinî est ê. Wexto ke petrolî vejenê, nê şilîyî nê kerranê qulinan ra vîyarenê û rezervanê awa ma ya binê erdî, yanî awa ma ya şimitişî reyde têmîyan benê. Eynî wext de ganî nê şilîyê jehrinî badê ke petrolî ra ameyî cîyakerdiş, reyna bêrê kerdişê cayê ke tede vejîyayê (re-enjeksîyon). Yanî ganî agêrê 2 hezar û 500, 3 hezar, 4 hezar metre kûrîya binê erdî, cayê ke tede vejîyayê. La agêrnayîş nêkenê. Çunke no çî xerc wazeno, enerjî wazeno. Erd de çalan kenê û înan sey çalê awa qilêrine (foseptîk) erzenê mîyan. Çunke herre zî qulin a, uca ra tewrê rezervanê awa ma ya binê herdî benê.”
Desteserkerdişê acîlî, qilêrinbîyayîşê bîranê awe û şirketê teberî
Ahmet Înanî nêrazîbîyayîşê xo polîtîkaya desteserkerdişê erdan û rolê şirketanê teberî rê mojna û wina dewam kerd: “Bi rayîrê ‘desteserkerdişê acîlî’ bi hezaran, bi desan hezaran donimî erdê ramitişî gênê. Nimûne, wextêk Çinar de ramitoxêk bi nameyê Barişî bî. Erdê ey ê ramitişî yo ke yê sinifa yewine û awî bî, bi desteserkerdişê acîlî destê ey ra girewt û kerd sahaya sondajê petrolî. Ma vera nê qerarê desteserkerdişê acîlî dawaya betalkerdişî akerd û ma qezenc kerd. Kişta ci de bîra awe ya Barişî bîye; bîrêko ke DSÎ de qeydkerdeye bîye. Bîrê awe ya uca kewte mîyanê petrolî û êdî nêame xebitnayîş. Bi bêparverdayîşê merdiman mulkê înan ra, bê ke qet fikrê înan bêro girewtiş, bi temamî bi metodê xesbkerdişî nê çîyî yenê kerdiş. Yeno vatiş ke ‘dewlete ya, eke petrol bigîro, ma nêeşkenê vera ci vejîyê’, la raştîye de şirketê gasî no çî kenê. Şirketa ke Amed de tewr zaf destûrê desan hezaran donimî destê aye de yo, şirketêka Amerîkayije ya bi nameyê TransAtlantic a. Dewlete bi afirnayîşê konseptê ‘mehelî û neteweyî’ şarî ser o zext kena ke ‘kes nêeşkeno vera petrolî vejîyo’, la nanê na şirketa Amerîkayije wena.”
‘Baxçeyê Hewselî bin tehlukeyî de yê’
Ahmet Înanî peynîya erjnayîşanê xo de îqazêk da û qiseykerdişê xo bi nê vateyan qedêna: “Mîyanê mintiqaya pawitişî ya Deşta Pîle ya Amedî de bi seyan hezaran donimî erdê ramitişî, erdê awîyî, kanalê awe, daristanî û cayê çerênayîşî petrolî rê yenê qurbankerdiş. Xebatê cigêrayîşê petrolî hetanî mîyanê Baxçeyanê Hewselî, Royê Dîcle, mîyanê Unîversîteya Dîcle, Daristanê Şaristanî yê Unîversîteya Dîcle û Gola Qebaxlîye resenê. Yanî hetanî ke ma bêveng bimanê, ê do hîna zaf bêrehm bibê û hêdî-hêdî bêrê damaranê cuya ma ser. Sazgehê dewlete yê sey Wezaretê Ramitiş û Daristanî, Walîtî, Wezaretê Dorûver û Şaristanî û Wezaretê Enerjî wezîfeyanê xo binpay kenê. La berpirsîyarîya tewr pîle ya ma ya, ya kesanê ke nê şaristanî de ciwîyenê; ma şar ê, îdareyê herêmkî yê, Baro yo, TMMOB o. Qewetê ma seba têkoşînê vera nê talanî çimeyêko muhîm o.”















