Seyîd Riza û hevalên wî di 89emîn salvegera darvekirina xwe de li Amed û Xarpêtê hatin bîranîn. DI bîranînan de hate xwestin ku arşîvên dewletê bên vekirin û cihên gorên winda bên eşkerekirin
Platforma Saziyên Demokratîk a Amedê û Komeleya Çandê ya Pîr Sultan Abdal (PSAKD), bi boneya 89emîn salvegera darvekirina Seyîd Riza û rêhevalên wî çalakiya bîranînê li dar xistin. Bîranîn li salona Konferansê ya Alî Emîrî ya Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê pêk hat. Gelek welatî, nûnerên partiyên siyasî û rêxistinên civaka sivîl tev li bîranînê bun.
‘Nîşaneya trajediya dîrokî û tundiya dewletê ye’
Di ser navê Komeleya Pîr Sultan Abdal Vecî Aydogan di bîranînê de axivî û diyar kir ku ew ji bo rûbirûbûnê û daxwaza edaletê hatine ba hev. Aydogan 15ê Mijdara 1937an wekî dîrokeke reş a ku di bîra gelê Dêrsimê de hatiye kolandin nirxand û wiha got: “Darvekirina Seyîd Riza û rêhevalên wî ne tenê dawîanîna li jiyana çend mirovan bû; yek ji mînakên herî biêş ên polîtîkayên li dijî nasname, bawerî, çand û îradeya gelekî bû. Dema Seyîd Riza û rêhevalên wî dibirin ber sêdarê, ne tenê bi jiyana xwe re bi rûmet, nasname û pêşeroja gelekî re jî rû bi rû diman. Kurê wî jî di nava qurbaniyên heman biryara darvekirinê de bû. Seyîd Riza li dijî darvekirina kurê xwe ya berî xwe derket û xwest ku pêşî ew bê darvekirin. Ev daxwaz ne tenê hesteke bavekî ya parastina zarokê xwe bû; ev nîşaneya trajediya dîrokî ya ku tundiya dewletê ya pêşeng, nifş û pêşeroja gelekî dikir hedef bû.”
Daxwaza rûbirûbûna bi komkujiyan re û heqîqet
Aydogan di berdewamiya axaftina xwe de komkujiyên Koçgirî, Zîlan, Agirî, Şêx Seîd, Mereş, Çorum, Sêwaz, Gazî, Pirsûs, 10ê Cotmehê ya Gara Enqereyê û Roboskiyê jî bi bîr xistin û destnîşan kir ku bi tu yek ji van komkujiyan re rûbirûbûneke rastîn nehatiye kirin û nehatine ronîkirin.
Di çalakiya bîranînê de ji bo ku dewlet bi rabirdûya xwe re rû bi rû bimîne ev daxwaz hatin rêzkirin:
Divê hemû arşîvên dewletê, belge û tomarên fermî yên der barê Dêrsimê de ji raya giştî re bên vekirin.
Divê cihên gorên kesên li Dêrsimê hatine darvekirin û di komkujiyan de jiyana xwe ji dest dane bên tespîtkirin, gorên winda bên dîtin û radestî malbatên wan bên kirin.
Divê aqûbeta keçên winda yên Dêrsimê bê ronîkirin; çîrokên zarokên keç ên ku bi zorê ji malbatên wan hatine qetandin û nasnameya wan ji destê wan hatiye girtin bên lêkolînkirin.
Divê lêgerîna heqîqet û edaletê ya xizmên windayan a ku bi salan e didome bêbersiv neyê hiştin. Ji bo lêkolînkirina aliyên dîrokî û hiqûqî yên bûyerên li Dêrsimê qewimîne, divê mekanîzmayeke serbixwe ya rûbirûbûn û heqîqetê bê avakirin.
Divê cihên gorên Seyîd Riza û rêhevalên wî bên eşkerekirin û daxwazên malbat û civakê yên di vî warî de bên bicihanîn.”
Di berdewamiya bîranînê Sînevizyon hat temaşekirin. Piştî sinevizyonê bîranîn bi stranan re dawî bû.
Xarpêt
Rêxistina DEM Partiyê ya Xarpêtê bi boneya 89emîn salvegera darvekirina Seyîd Riza û hevalên wî li panelek li dar xist. Li salona ku panel lê hate lidarxistin pankarta, “Di 89emîn salvegerê de bila cihê gorên Seyîd Riza û windayên me yên bêkefen were eşkerekirin” hate daliqandin. Moderatorîya panelê ji aliyê Hevberdevka Komîsyona Gelan û Baweriyan a DEM Partiyê Yuksel Mutlu ve hate kirin. Siyasetmedar Gultan Kişanak, Mustafa Aslan li ser navê Federasyona Elewî-Bektaşiyan û dîroknas-nivîskar Yalçin Çakmak jî wekî axaftvan di panelê de cih girtin. Nûnerên partiyên siyasî û saziyên civaka sivîl, neviyên Seyîd Riza û gelek kes tev li panelê bûn. Panel pêşî bi pêxistina çirayan û belavkirina loqmeyan, piştre jî bi rêzgirtina ji bo bîranîna qurbaniyên Terteleya Dêrsimê dest pê kir.
‘Seyîd Riza edalet xwest, dewletê gundê wî şewitand û dest bi qirkirinê kir’
Yuksel Mutlu da zanîn ku Terteleya Dêrsimê ne tenê komkujiyek e, armanca wê tunekirina gelekî bi tevahî bû û got:“ Seyîd Riza sembola berxwedaneke mezin e.”
Dîroknas Yalçin Çakmak jî bal kişand ser wê yekê ku siyaseta Osmaniyan a li dijî Dêrsimê di dewleta komarê de jî berdewam kiriye. Yalçin Çakmak diyar kir ku di raporan de Seyîd Riza hatiye hedefgirtin û wiha axivî: “Seyîd Riza serî hilneda, leşker nekuştin; di sala 1933yan de kurê wî Bava hate kuştin. Dema ku Seyîd Riza edalet xwest, dewletê gundê wî şewitand û dest bi qirkirinê kir.”
‘Daxwaza me ya herî sereke eşkerekirina cihê goran e’
Gultan Kişanak jî îfade kir ku darizandina Seyîd Riza û Şêx Seîd ne hiqûqî bû, siyasî bû û hê jî nayê zanîn ku li kîjan dadgehê hatine darizandin û got: “Heta ku mafê welatîbûna wekhev nebe, neheqî berdewam dike. Di dema Pêvajoya Aştiyê de mijara herî girîng heqîqet û xwestina lêborînê ye. Daxwaza me ya herî sereke eşkerekirina cihê goran e. Eger dewlet bi heqîqetê re rû bi rû nebe û lêborînê nexwaze, ev tê wê wateyê ku eger dîsa derfetê bibîne, dê dîsa bike.”
Di dawiyê de Mustafa Aslan axivî û da zanîn ku siyaseta kîn û nefretê ya li dijî elewiyan hê jî berdewam dike û got: “Divê em li mîrasa Seyîd Rizayan xwedî derkevin. Reva ji têkoşîna rêxistinkirî ne çareserî ye. Heta ku em li nasname û baweriya xwe xwedî dernekevin, dewlet dê ji bîr neke ku em elewî ne.”
Panel piştre bi pirs û bersivan bi dawî bû.
