Awanîyê tarîxî yê ke ûrisan ra mendê bi mîmarîya xo ya balkêşe Qersî xemilnenê. Zaf kes bitaybetî seba dîyayîşê keyeyanê ke bi mîmarîya Baltikî ameyê viraştene, şinê keyeyanê tarîxîyan.
Merkezê Qersî de awanîyê ke hetê ûrisan ra ameyê viraştene est ê û nê awanîyî xemlêka cîya danê şaristanî. Qers mabênê serranê 1877-1918î de kewt destê ûrisan û 40 serrî destê înan de mend.
Ûrisan nê serran de Qersî de dest bi mîmarîyêka newîye kerd û taxanê Yusufpaşa, Ortakapi û Cumhurîyetî de mîmarîya Baltikî ya vakurê Rûsya ca arde. Mîmarê ke ûrisan Hollanda ra ardî, mîmarîya şaristanî de pêşengîye kerde.
Goreyê zanayîşanê Mudirîya Kultur û Turîzmî ya Qersî ûrisan na mîmarî bi planê grîdî viraşta û kuçeyê ci hîra yê. Awanîyî bi kerrayanê bazaltî yê çarkoşeyan ameyê viraştene û zafane yew yan di qatî yê. Rîyê awanîyan bi estûnan û kerrayanê neqşkerdeyan ameyê xemilnayene, zereyê înan zî bi sobayanê bi nameyê “peç” yeno germkerdene.
Nêzdîyê 190 awanîyî ameyê tescîlkerdene û binê pawitişê Wezaretê Kultur û Turîzmî de yê. Zafê nê awanîyan milkê şexsan ê û zaf awanîyî hetê dezgehanê dewlete ra yenê xebitnayene. Zafê înan bîyê cayê bazirganî, kafe û dikanî.
Çunke wextê xo de nê awanîyan ra rind nêame ewnîyayene zaf awanîyan zerar dîyo. Şarê Qersî vano “Ûrisan nê awanîyî viraştî la kes wayîrê înan nêvejîya”. Mîyanê awanîyanê tarîxîyan de Awanîya Defterdarîye, Camîyê Fethîye (Dêra Alexander Nevskî ya kehene), Qesra Walîtîye ya dîyine û Dêra Ûrisan a kehene est ê.
