Konferansê Edebîyat û Aştî yo ke PENa Kurdî Amed de organîze kena, de ame vatene ke ganî roşnvîrî rolê xo yê pêşengîye kay bikerê. Sîyasetmedar Veysî Aktaşî vat ke ganî proses vîyaro merheleya dîyine û rewşa Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî ya fermî dîyar biba.
Konferansê Edebîyat û Aştî yo ke PENa Kurdî organîze kena, Salona Kombîyayîşî ya Alî Emîrî ya Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî de dest pêkerd. Serekê PENa Mîyanneteweyî Burhan Sonmez, sîyasetmedar Veysî Aktaş, hemşaredarê Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî, nuştox û roşnvîr, endamê partîyanê sîyasî û sazgehanê komelkî û zaf kesan konferans de ca girewt. Konferans seba şehîdan bi deqeyêka rêzegirewtişî dest pêkerd.
Rêzegirewtişî ra pey Serekê Komîteya Nuştoxan a seba Aştîye ya PENa Kurdî Omer Fîdanî qiseykerdişê akerdişî kerd. Omer Fîdanî dîyar kerd ke Tirkîya dewletêka yewnetewe nîya û wina vat: “Tirkîya de şarê serekeyî kurd û tirk ê û ganî kurd û tirkan ra teber heme şarê ke nê herre ser o yê, qanûnanê esasî de xo bivînê. Ganî ziwanê kurdkî her warî de bêro xebitnayene û bi hawayêko fermî her ca de ca bigîro. Ganî roşnvîr û nuştoxî her tim qelema xo seba aştî bixebitnê. Ganî sîyasetmedarî nê ra pey seba dişmenîye ney, seba aştîyêka menda û birûmete hereket bikerê.”
Omer Fîdanî peynî de heme kesan rê ke organîzekerdişê konferansî de keda înan est a, spas kerd.
Omer Fîdanî ra pey konferans bi beşê Kursîya Venge dewam kerd. Beşê Kursîya Venge de nuştoxe Mizgîn Ronake bale ante nuştox û hunermendanê hepisxaneyan ser o û vat ke kursîyê Nûdem Dûrak, Ramazan Çeper û Sarya Mulkîye Dogane veng ê û ma venga înan danê ke bêrê û kursîyanê xo pirr bikerê.
Mizgîn Ronake ra pey Îlhan Samî Çomakî vat ke wexto ke qala aştîye bena verê heme çîyan embazê ey ê hepisxane yenê vîrê ey û wina vat: “Eke verê cû hepsîyê ma nêrê verdayene manaya nê prosesê aştî çin a. Seba naye ganî verê heme çîyan embazê ma yê hepisxaneyan bêrê verdayene û Hatîce Çakmake, Îbrahîm Oruç, Fatma Tokmake, Tevfîk Yaşlî, Mahmût Yamalak û Selahattîn Demîrtaş kursîyanê xo yê vengan pirr bikerê.”
Îlhan Samî Çomakî ra pey Hemşaredara Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî Serra Bucake nuştox û şaîranê kurdan ê ke tarîx de ca girewto, ardî vîrî û wina vat: “Ez bi sereberzî eşkena vaja ke çimeyê edebîyatê kurdkî zaf qewetin o. Ez seba heme şaîr û nuştoxanê welatê ma serkewtiş wazena. No konferans demêko zaf muhîm de yeno organîzekerdene. Aştî tena masa ser o ca nêgêna, aştî bi ziwanan qisey bena û seba ke aştî ca bigîro ganî ziwan û edebîyat nêrê astengkerdene. Bingeyê aştîye azadîya fikr û îfade ya. Vateyê azadî welatêko azad awan kenê û ma silam danê wayîranê vateyanê azadan. No konferans hêvîya ma ya aştîye zêde keno û ma heme beşdaran rê spas kenê.”
‘Wa qelemî êdî seba aştî binusê’
Beşê konferansî yo verên bi panelê ‘Prosesanê Aştî de Ziwan, Edebîyat û Heqê Unîversalî’ dest pêkerd ke nuştoxe Dîba Keskîne pêşkêş kerd. Serekê Pêroyî yê PENa Mîyanneteweyî Burhan Sonmezî vat ke ganî nê ra pey qeleme seba aştî binuso û wina vat: “Roşnvîr o yo ke hunerê xo reyde eleqeyêk mojneno problemanê şarî. Dinya de her ca de wexto ke krîzêk vejîyeno meydan ma roşnvîrî cehd kenê ke uca bibê, seba çareserîya problemî mîyanê hereketî de bibê. Aştî bi asanî nêyena destvistene. Aştî nika merheleya destpêkî de ya. Helbet seba aştîya mabênê kurd û tirkan demêko derg û eştişê gamanê muhîman lazim o. Ma rêxistinêka sîyasî nîyê la ma heqanê ke sebebê rewşa sîyasî ra ameyî astengkerdene, pawenê. Ewro kurdê Vakurê Kurdîstanî ver bi aştîye şonê. Destpêkerdişê aştîye gamêka gird a, çareserkerdişê meseleya kurdan gamêka girdêr a. Ganî gama verêne de hepsîyê hepisxaneyan bêrê verdayene, gerîlayê sereyê koyan dekewê sîyasetê demokratîkî, heqê ziwanî yê şarê kurdî bêrê dayene û vernîya ziwanî de tu asteng nêmano. Wa nê ra pey qelemî seba aştî binusê.”
‘Azadîya ziwanê kurdkî seba ziwanê tirkî tehluke nîya’
Sereka Rûmetî ya Merkezê PENa Kurdî Dr. Bêrîvan Doskî destpêkê qiseykerdişê xo de vat ke azadîya ziwanêk ziwanêkê bînî rê xeter nêana û wina vat: “Eke ziwanê kurdkî azad bibo ziwanê tirkî rê asteng nêano, eke kulturê kurdî azad bibo no çî kulturê tirkî rê xeter nîyo. Heqê her dewlete est o ke seba karanê dewlete ziwanêk yan zî çend ziwanan bikera ziwanê fermî. La no nêyeno a mana ke ziwanê fermî ziwananê bînan ê ke welat de yenê qiseykerdene ser o tedaye bikerê. Ganî hemwelatîyêkê tirk qet qiseykerdişê ziwanê kurdkî ra nêtirso, sewbîna ganî tu kurd qiseykerdişê kurdkî ra şerm nêkero. Ziwanê dayîke tena aletêk nîyo ke ma pê qisey kenê. Ziwan o yo ke ma keno ma. Kurdan rê ziwan zaf muhîm o çunke bi seyan serran o ke qedexe beno. Heme astengan reyde zî ziwanî asteng û sînorî nêşinasnayî û xo da ciwîyayene.”
‘Roşnvîrîya komelkî qels a’
Sîyasetmedar Veysî Aktaşî destpêkê qiseykerdişê xo de Rayberê Şarê Kurdan Abdullah Ocalan, Serekê MHP’yî Bahçelî û Serkomar Erdoganî rê spas kerd. Veysî Aktaşî bale ante rolê roşnvîran ê prosesanê aştîye ser o û wina vat: “Tesîrê roşnvîrîye komelî ser o û yê komelî zî roşnvîrîye ser o est o. Ganî roşnvîr komelî ra nêabirîyo ke bişêro komelî fehm bikero. Kurd û tirkan mîyan de têkilîya roşnvîran a komelî reyde qels a. Wexto ke merdim komelî ra dûr beno rewşêka elîtîste vejîyena meydan û nika zî no çî roşnvîrîya ma de hakim o. Ma eşkenê vajê ke seba naye roşnvîrîya ma nêkewta mîyanê prosesî. Esîrkerdişê komelî tena fîzîkî nîyo, esîrkerdiş bi fikrî zî beno. Ganî roşnvîrê ma nê prosesî de bizanê ke şer, huqûq, cuyêka hempar û aştî çi yo û nê çîyan komelî rê vajê. Heyf ke roşnvîrîya ke esta no çî nêana ca û prosesî ra dûr vindena. Helbet cehdêk est o la roşnvîrî rolê xo nêgênê. Prosesî de vateyê înan tena şîroveyan ser o mendo.”
Veysî Aktaşî dîyar kerd ke tayê termê ke yenê xebitnayene, xelet yenê fehmkerdene û qiseykerdişê xo wina dewam kerd: “Nê prosesî de termî xelet yenê xebitnayene. Nimûne ma vanê ‘Entegrasyono Demokratîk’ la roşnvîrî tena entegrasyonî ser o qisey kenê, xebitîyenê û na çekuye ser o şîroveyanê xo kenê. Tîya de termo muhîm demokrasî yo la zafane kesî çekuya entegrasyonî ser o vindenê, no xelet o. Eke komel problemanê xo ser o bişêro xorîn bibo eşkeno problemê xo ser o polîtîka zî bikero. Tîya de ganî baş bêro erjnayene ke têkilîya sîyaset û roşnvîrî çi ya. Wexto ke roşnvîr çareserkerdişê problemî de wayîrê rolî bo o wext eşkeno şekl bido çareserîye. Wexto ke roşnvîr rolê xo nêgîro o wext sîyasetmedarî ver bi desthilatdarîye şonê. Seba naye ganî roşnvîr her mewzû de wayîrê vateyî bo û şarî ver bi raştîye bero.”
‘Seba merheleya newîye gamê demokratîkî lazim ê’
Veysî Aktaşî peynîya qiseykerdişê xo de dîyar kerd ke seba ke proses bireso merheleya newîye ganî tayê gamê demokratîkî bêrê eştene û qiseykerdişê xo wina qedêna: “Seke şima zî zanê amancê nê prosesî sîyaseto demokratîk o. Hetanî nika ma waştêne bi şer problemî çareser bikerê la nê ra pey no çî do bi sîyasetê demokratîkî çareser bibo. Seba naye ganî dewlete demokratîk bibo. Nika dewlete demokratîk nîya û seba ke proses aver şêro do huqûqêkê defakto bêro xebitnayene. Nika tu çî huqûqî ser o awan nêbîyo û huqûqo nuştekî do bi têkoşînî ca bigîro. Nika ganî tayê gamî bêrê eştene û ma derbasê merheleya dîyine bibê. Nika seba ke ma derbasê merheleya newîye bibê tayê problemî est ê. Seba ke ma derbasê merheleya dîyine bibê ganî tayê gamî bêrê eştene û nînan ra yew zî rewşa Rayber Apoyî ya. Badê ke ma derbasê merheleya dîyine bîyî o wext her çî kewno ser milê sîyasetê demokratîkî. Kam ke xo zêdeyêr rêxistin bikero û xo bido qebulkerdene, o do xo bido ciwîyayene zî.”
‘Ma do bi qelema xo aştî bîyarê ca’
Serekê Komîteya Nuştoxan a seba Aştî ya PENa Mîyanneteweyî German Rojasî dîyar kerd ke çekê roşnvîran tena qelem a û ê do bi qelema xo aştî bîyarê ca û wina vat: “Bêşik bê edebîyat aştî nêbena. Wexto ke ma dinya ra ewnîyenê zaf cayan de edebîyatkarî hetê dîktatoran ra yenê tepîştene. No çî zî mojneno ke tesîrê edebîyatî azadî û aştîye ser o est o. Ez seba çîyanê ke ameyî sereyê şarê kurdî zaf dejaya. Ma nika prosesêko wina de yê ke ganî merdim rolê edebîyatî yê aştîye ser o hîna zêde bifikirîyo. Çunke edebîyat têkilîyanê merdiman de her tim bîyo û ganî prosesanê aştîye de edebîyat reyna bibo. Ganî baş bêro zanayene ke çekê nuştoxan çin ê. Çekê ma tena qelema ma ya û na qeleme şerî ra dûr a. Ez hêvî kena ke şima zî qelema xo bixebitnê û bi qeleme bieşkê heme waştiş û xeyalanê xo bîyarê ca.”
Sewbîna konferans bi roniştişo dîyinî yê ke sernameyê ci ‘Rolê Warê Mîyanneteweyî, Ameyoxê Seypêyî û Heqê Merdiman’ o, dewam keno.
