Netîcenameyê Konferansê Ziwanê Kurdkî ke 27 û 28ê hezîrane de Çand Amed de amebi viraştene, ame eşkerakerdene û wina ame vatene: “Statuyê Ziwanê Kurdkî krîterê çareserîya demokratîk o.”
27-28ê hezîrana 2026î de Amed de Salona Konferansî ya Çand Amed de bi hetkarîya Sazgehanê Ziwanê Kurdkî yê Demokratîkan bi sloganê; “Statu ra Heta Perwerde Seba Muzakereyî Çarçiwayêka Newîye” Konferansê Ziwanê Kurdkî ame viraştene. Nê konfernasî de xeylê nuştox, akademîsyen, sîyasetmedar, huqûqnas, mamoste û aktîvîstê ziwanê Kurdkî yê ke nê babetan de serwext ê û eynê wextî de temsîlkarê sazgeh û dezgeyanê sivîlî yê demokratîkî, partîyê sîyasî û sazgehê hemkarî ameyê têhet.
Endamê Komîteya Amadekar ê Komîsyonî Ziwanî Rifat Ronî ewilî qisey kerd û da zanayene ke komîteya amadekar hîrê aşman xebata konferansî kerda. Rifat Ronî îfade kerd ke perwerdeyî ra bigîre heta huqûq û statuyî ziwan û şarê kurdî xeylê babetî konferansî de ameyê munaqeşekerdene. Rifat Ronî dîyar kerd ke ziwanê Kurdkî seba şarê kurdî, kilîtê azadî û nîşano sereke yê statuyê sîyasî yê şarê kurdî yo û wina vat: “Merdim bi ziwanê xo beno merdim û şar û neteweya ey zî bi ziwanê xo benê wayîrê nasname. Nê konferansê ma de zî heqê perwerdeyê ziwanê dayîke mîsal û modelê ke dînya de heta nika ameyî caardene, heme kesê pispor û serwextê babete yê, bi hawayêko dergûdila babete ser o munaqeşe kerd.”
Badê qiseykerdişan kirmanckîya netîcenameyî hetê Endamê Komîteya Amadekar ê Konferansî Mehmet Şahîn, kurmancîya ey zî Endama Komîteya Amedakar a Konferansî Leyla Kaymaz wend.
Netîcenameyê Konferansî wina yo:
“Amanco bingeyîn ê konferansê ma o bi ke ser statuyê huqûqî yê Kurdkî, sîyaset û polîtîkayê ziwanî, perwerdeyê bi ziwanê maye, rolê komelî û stratejîyê ameyoxî yê ziwanê Kurdkî, mabênê akademî, sîyaset û sazgehanê komelî yê sivîlî de binyadê muzakere, hetkarî û fikirîyayîşî awan bikero. Konferans di rojan dewam kerd û hewt roniştişan ra ame caardene.
Her roniştişî de sernameyê cîyayî ameyî erjnayiş. Her sername bi pers û problemanê xo ame erjnayiş û tehlîlê çareserkerdişê problemanê komelî yê ziwan û perwerdeyî ameyî cigêrayiş û netîce de tespîtê zaf muhîmî ameyî kerdiş. Problemê estbîyayîşî ameyî erjnayîş û pêşnîyazê çareserkerdişî yê şênberî vejîyayê orte.
Her di rojanê konferansî de bi desan sazgeh û dezgeyê demokratîkan ra 550 delegeyî beşdar bîyê. 19 panelîstan bi babetanê xo yê cîyayan meqaleyê xo pêşkêş kerdî.
Konferansê Ziwanê Kurdkî de nê babetan ser o erjnayîşî ameyê kerdene:
- Statuyê huqûqî yê Kurdkî, rewşa estbîyayîşî û perspektîfê ameyoxî
- Ziwanê maye û perwerdeyê bi zafziwanî û zaflehçeyî, stratejî û zehmetîyê aye
- Pawitişê zîhnîyetê ziwanî de rolê kultur, huner û medya
- Bi tewrbîyayîşê komelanê sivîlî ceribnayîşê xurtkerdişê Kurdkî (Bikarardişê ziwanê Kurdkî de tewrbîyayîşê înîsîyatîfê sivîlî)
- Mabênê azan de sewqkerdişê Kurdkî û stratejîyê dewamkerdişî
- Stratejî û polîtîkayê partî û rayberîyanê herêmî yê ziwanî
- Stratejî û polîtîkayê ziwanê Kurdkî (Plan û dezgeyê ziwanî), muzakereyî ke ameyî kerdiş û qerarî ke ameyî girewtiş.
Konferansê ma de muhîmîya ziwanî ya seba şarî, komel û neteweyî ameyê erjnayiş. Ziwan tena sey amûrê eşkerayî nêro vînayîş. Ziwan merdimî keno merdim, şar û neteweyan keno wayîrê nasnameyî. Ziwan, vîr o pîl ê komelî yo. Babeta estbîyayîş û çînbîyayîşî ya. Hîmê xo awakerdişê komelî yo. Estuna bingeyin ê netewebîyayîşî yo. Seba şarê kurdî kilîtê statuyê sîyasî, xobîyayîş û azadî yo. Ziwan mîrasêko ke ganî vîro tarîxî, erjê kulturî û roniştîbîyayîşan wextanê verênan ra gêno û teslîmê ameyoxî keno. Bi na babete cuye bi mana keno û firazbîyayîş yan zî nêzdîbîyayîşê ey garantî keno.
Şarê kurdî vera pêlê asîmîlasyonî xoverdayîşêko tarîxî mojnayo û wayîrê ê qewet û îradeyî yo û eşkeno ê pêlî puç bikero. Konferansê Ziwanê Kurdkî bi nê hiş û vîrê ziwanî goreyê amancanê xo ame viraştene. Seba xebatanê ziwanê Kurdkî mîqyasî ameyî dîyarkerdiş ke nê krîterî do bibê binyadê berzkerdişê prestîjê ziwanê Kurdkî. Şuxulnayişê ziwanê Kurdkî, sey krîterêko esasî yê welatperwerîya Kurdkî ame dîyarkerdene. Kurdkî sey mîqyasê temsîlê sîyasî yê şarê kurd û rayberîya cugehê kurdan ame pênasekerdiş.
Konferansê ma seba kar û barê ziwanî vîzyonêk diyar kerdo. Binyadê nê vîzyonî no yo; do xebatê seba ziwanî çarçewaya pawitişî ra bivejîyê. Bi averberdiş û şuxulnayişê Kurdkî sey cehdêko awankar ê cuya neteweyî û demokratîk bêro ramitene.
Konferansê ma seba pawitiş, şuxulnayiş û averberdişê ziwanê Kurdkî tay weznî û wasita sey statu, perwerdeyî bi ziwanê maye û sewqkerdişê ziwanî yê mabênê azan dîyar kerd. Bi taybetî seba sewqkerdişê ziwanî yê mabênê azan, xurtkerdiş, ciwîyayîş û komelkîkerdişê ziwanê Kurdkî îmkanê muhîmî ameyî dîyarkerdene. Sey awankerdişê dibistananê xoser, dibistananê onlîne, dibistananê gerok, verdibistan (kreş), akademî û weqfê ziwanî û ûsn. ameyî binamekerdiş.
Konferansê ma cehdê rayberîyanê herêmî seba pawitiş û averberdişê ziwanê Kurdkî pozîtîf dîyê û paştîdayîşê xo yê seba nê cehdanê înan wina vato:
Konferansê ma pawitiş, averberdiş û şuxulnayîşê ziwanê Kurdkî sey mîsyonêkê neteweyî pênase kerdo. Tena sazgehê ziwanî nê, pêro dînamîkê têgerayîşê Kurdkî sey kerdoxê nê mîsyonî ameyî dîyarkerdene. Goreyê nê qerarî do pêro sazgeh, dezgeh, platform û dorûverê welatperwerî bi hawayêko şênber, plan û programanê xo yê serraneyan ê derheqê ziwanê Kurdkî de dîyar bikerê. Raporê xo yê xebatanê ziwanî raya pêroyî reyde pare bikerê. Seba taqîbkerdişê nê qerarê ke ameyê girewtiş û xurtkerdişê xebatanê ziwanê Kurdkî do mekanîzmayêk bero sazkerdiş.
Konferansê ma statuyê Kurdkî sey mîqyaso sereke yê çareserîya demokratîke pênase kerdo. Kilîtê prosesê Aştî û Komelê Demokratîkî bi kilîtê statûya ziwanê kurdkî eşkeno bêro akerdiş. Naye ra, konferansê ma waştişê hewanayîşê astengîyanê vernîya statuyê ziwanê Kurdkî kerdo. Awankerdişê huqûqê ziwanê Kurdkî seba şarê kurdî babeta sereke ya.
Muzakere seba awankerdişê statuyê Kurdkî û seba ciwîyayîşê Kurdkî babeta tewr muhîm a. Do şarê kurdî seba averberdiş, pawitiş û şuxulnayişê Kurdkî, yewîya tewr hîra saz bikero. Û seba ney zî do muzakereyekê zereyî bikero û gamanê muhîman seba ziwanê xo bierzo.
Pêşniyaz û qerarê ke netîceyê nê munaqaşe û erjnayîşan de vejîyayê orte nê yê:
- Ma azadîya Serek Ocalanî û têkoşînê ziwanî yewbinî ra cîya nêvînenê. Têkoşînê pawitiş, averberdiş û hîrakerdişê Kurdkî, sey parçeyêkê têkoşînê bicaardişê azadîya fîzîkî ya Serek Ocalanî vînenê.
- Şuxulnayîşê ziwanê Kurdkî krîterê temsîlê sîyasî yê şarê kurdî yo. Kam wazeno şarê kurdî temsîl bikero û şaristananê kurdan de rayberî bikero gere bi Kurdkî bizano.
- Hewteyê 15ê Gulane (Roşanê Ziwanê Kurdkî) do sey festîvale bêro pîrozkerdiş. Nê hewteyî de rewşanê awarteyan ra vete tu programê ke bikewê vernîya 15ê Gulane do nêrê viraştene.
- Seba averberdiş û gandarkerdişê ziwanî do 2 serran de reyek konferans bêro viraştiş.
- Seba ke sazgehê ziwanî binê yew sîwane de xebatanê hemparan bikerê, do Komunê Sazgehanê Ziwanê Kurdkî bêro awankerdiş.
- Seba ke ziwanê Kurdkî Kurdîstan de bibo ziwano yewin, pêro nûşteyê sazgehanê kurdan do bi kKurdkî bêrê hedrekerdiş, eke seba ziwanê bînan lazim bibo, do Kurdkî ra bêrê açarnayiş.
- Seba sazgehbîyayîş û domdarîya kar û baranê folklorî, bi paştgîrîya rayberîyanê herêmîyan planî bêrê kerdene.
- Heme sazgeh û dezgeyê welatperwerî seba xebatanê ziwanî do butçeyêk abirnê.
- Do pêro sazgehî seba xebatkaranê xo yê ke nêzanê bi Kurdkî qisey bikerê, biwanê û binusê, goreyê asta înan a zanayîşî ziwanî atolyeyê musnayîşê Kurdkî bêrê viraştene.
- Do keyepelê fermî yê sazgehan, hesabê sazgehan ê medyaya dîjîtal û eşkerayîyê çapemenî ewil bi Kurdkî bêrê weşanayîş. Eke seba ziwananê bînan lazim bo do kurdkî ra bêrê açarnayîş.
- Seba awankerdişê dibistanêko onlîne xebate bêra destpêkerdiş.
- Do seba kurdkîkerdişê peyzajî yê şaristanî (nameyê sazgeh, dezgeh, kuçe, park û ûsn.) xebate bêra kerdiş.
- Seba rayraberdişê xebata hempar û yewgirewte ya ziwanê Kurdkî, do bi pêro dorûverê ke seba Kurdkî xebitîyenê, cehdêk bêro destpêkerdiş.
- Konferansê Ziwanê Kurdkî qerarê ke Konferansê Rayberîyanê Herêmî ke 8 û 9ê hezîrana 2026î de seba dezgeyanê ziwanê Kurdkî girewtbî, înan pozîtîf vînenê û paştgirîya xo seba înan dîyar kenê.
- Seba ke lehçeya Kurdkî ya kirmanckî (zazakî) binê tehlukeyê vindîbîyayîşî de ya û seba ke reyna biba ziwanê cuye, laizmtî bi xebatanê plankerdeyan est a. Na çarçewa de sazgehê xoserî (Weqf yan zî Akademî) do bêrê sazkerdiş.
- Konferansê Ziwanê Kurdkî de seba akerdişê kanalêkê televîzyonî ke bi temamî kulturî bo û kanalêko xoser ê kirmanckî (zazakî) ame pêşnîyazkerdene û bi yew vengî ame qebulkerdiş.
Pêro qerarê Konferansê Ziwanê Kurdkî bi yew vengîya delegasyonî ameyî qebulkerdiş.
Seba mêmandarîya Şaredarîya Amedî ya Şaristanê Girdî, seba paştîdayîşê Şaredarîya Peyasî û Farqînî ma sipasdar ê.
Seba komîsyonê amadekar ê konferansî ke temsîlkaranê sazgehanê ziwanî, sazgehê çapemenî, sazgehê kulturî, kede, rayberîyê heremî, sazgehê huqûqî û TJA ra pê ameyî û mîyanê ahengî de bi kedêka zaf girde konferans rayra berd û bi netîce kerd, ma sipasdar ê.
Seba pêro delegeyanê konferansî ke înan bi coş, sebir, qerardarî û baldarî beşdarê konferansî bîyê, ma înan rê sipas kenê.”
