Wan – Hemverfekê Platformê Ekolojî yê Zîlanî Mîr Bahaddîn Demîrî bale ante projeyanê talankerdişê tebîetî yê Serhedî ser û vat: “Şirketanê mîyanneteweyîyan dest nayo welatê ma ser.” Mîr Bahaddîn Demîrî da zanayîş ke sazgehê dewlete qerarê mehkemeyan nas nêkenê. Mîr Bahaddîn Demîrî dîyar kerd ke sazgehî cehd kenê bi projeyanê madenan û HES’an vîrê tarîxî yê şarê kurdî binê awbendan de verdê û talanî dewam bikerê.
Serranê peyênan de mintiqaya Serhedî de, hewzeya Gola Wanî de, quntaranê koyanê Sîpan û Nemrûdî yê Bedlîsî de û Gelîyê Zîlanî de seba madenan zaf destûrî ameyî dayîş. Taybetî seba madenê kerreyê pîrketî (bîms) koyê Serhedî yenê tehnayîş û talankerdiş û ameyê dorpêçkerdiş. Teqnayîşê dînamîtan ê seba awankerdişê madenan, rayîrê çimeyanê hezar serrî yê Serhedî vurneno û no çî beno sebebê huşkbîyayîşî. Krîzê îklîmî ra teber kêmbîyayîşê awe tesîrê xo golanê sey Arîn, Nazîk û Nemrûdî yê Bedlîsî ser o zî kerdo. Eynî wext de badê kêmbîyayîşê awa Gola Wanî, qeraxanê gole de mîkrobîyalîtî vejîyayî meydan. Sebebê bêawîye ra mîkrobîyalîtî zî ver bi xirabebîyayîşî şonê.
Royan û çimeyanê ke rijîyenê Gola Wanî ser o zî zaf projeyê HES û awbendî ameyê viraştiş. No zî huşkbîyayîşê gole ser o tesîrêko bîn keno. Taybetî projeyê HES’î yê Gelîyê Zîlanî tebîetê gelî rê zerarêko pîl danê û awa ro û çimeyanê gelî zî kêmêr bena. Talankerdişê tebîetî reyde rayîrê felaketanê huşkbîyayîşê awe û huşkbîyayîşê golan abeno. Sermayedar û mesulê îqtîdarî wazenê bi vateyê “krîzê îklîmî” no talan bêro vîra kerdiş.
Hemverfekê Platformê Ekolojî yê Zîlanî Mîr Bahaddîn Demîrî derheqê talanê tebîetî û projeyanê ke yenê viraştiş de Ajansa Welatî rê qisey kerd.
‘Bi hezaran destûrê madenan ameyê dayîş’
Mîr Bahaddîn Demîrî da zanayîş ke serra vîyarte parlamento de qanûno bi hûmara 7554 ame viraştiş û badê nê qanûnî projeyê talanê tebîetî zêde bîyî. Mîr Bahaddîn Demîrî dîyar kerd ke no qanûn bê raporê ÇED’î destûr dano projeyanê madenan û wina vat: “No qanûn cografyaya Kurdîstanî ser o tesîrêko pîl kerd. Bi destê nê qanûnê 7554î seba madenan bi hezaran destûrî ameyî dayîş. Flora û faunaya mintiqaya Serhedî zaf dewlemend a. Hewzeya Gola Wanî, Dîyadîn û Gelîyê Zîlanî yê dewlemendî bin tesîrê krîzê îklîmî de yê.”
‘Herrê ma daya şirketan’
Mîr Bahaddîn Demîrî bale ante şirketanê madenan ê mîyanneteweyîyan û madenanê bîmsî yê ke mintiqaya Serhedî de ameyê awankerdiş ser û wina dewam kerd: “Şirketanê mîyanneteweyîyan dest nayo welatê ma ser. Mintiqaya Erdîşî de madenê bîmsî est ê, nêzdîyê 36 madenî ameyê awankerdiş. Gelo 36 madenî seba hewcedarîya şarî yê yan seba rotişê teberê welatî yê? Madenê bîmsî awa binê erdî vurnenê û benê sebebê çalanê ser rîyê erdî. Sera 70ê cografyaya ma dayo şirketan. Şirketî goreyê kêfa xo eşkenê bikenê û madenan awan bikerê. No zî bi rayîrê qanûnê 7554î beno. Badê nê qanûnî her kes eşkeno ekskavatorêk bigîro, bikewo mîyanê tebîetî û madenan bigêro. Sewbîna eşkenê bi rayîrê îstîmlakî keye û erdê şima zî bikerê yê dewlete û tede madenan bigêrê.”
‘Roj 65 ton awa qilêrine tewrê Gola Wanî bena’
Mîr Bahaddîn Demîrî ard vîrî ke înan vera projeyanê awbedanê yê Gelîyê Zîlanî dawa akerdbî û mehkemeyî muracaetê betalkerdişê projeyî qebul kerdbî. Mîr Bahaddîn Demîrî dîyar kerd ke sebebê zeîfîya tetbîqkerdişê huqûqî ra dezgehanê dewlete goş nêdabi nê qerarî û projeyanê xo dewam kerdbî û nê çîyî ardî ziwan: “Mintiqaya ma, herrê ma bin tehlukeyêka pîle de ya; hem sebebê madenan ra hem zî sebebê halê hewzeya Gola Wanî ra. Roj 65 ton awa qilêrine tewrê Gola Wanî bena û ekolojîya gole ser o tesîrêko negatîf kena. Tirkîya de goş nêdanê huqûqî, qerarê mehkemeyan bica nêanê. Waştêne ke Gelîyê Zîlanî de awbendî bêrê awankerdiş. La ma vera nê çîyî dawa akerde û mehkemeyî qerarê xo de tebîet pawit û vera awbendî vindert. Aşmêk verê cû bi maneyê awdayîşî kanalêk ame viraştiş û kanal ardî kerd mîyanê Gelîyê Zîlanî, Sûlava Dûcanî ser. Înan eşkêne awe Awbendê Koçkopru ra biyarê û uca cayê awdayîşî ra kîlometreyêk dûrî yo. La ê 30 kîlometreyî hîna dûr şîyî, Awbendê Morgedîkî ra awe ardî ke rantê xo dewam bikerê. Înan ekosîstemê Gelîyê Zîlanî û Sûlava Dûcanî xirabe kerd û kanal uca ra vîyarna. Dezgehê dewlete yê sey DSÎ’yî rantî ser o şonê. Xora 30 kîlometreyî dûrêr de zî awe çin a. 7 hezar hektarî erd yeno awdayîş û ê wazenê 12 hezar hektaran zî îlawe bikerê. La no mumkin nîyo, çunke krîzê îklîmî hêzê xo zêde kerdo û awe kêm a. Awe çin a, la kanal est o.”
‘Wazenê vîrê komelî bînê awbendan de bimano’
Mîr Bahaddîn Demîrî dîyar kerd ke dewlete bi nê projeyan wazena vîrê komelî bido vîr ra kerdiş û komelî bêvîr verdo û qiseyê xo wina qedêna: “Wazenê bi kiştişê tebîetê ma vîrê ma bikişnê û şarê kurdî uca ra koç bikerê. Wazenê no vîr bimro û bikewo binê awbendan. Nê şirketî şirketê Tirkîya nîyê, pêro mîyanneteweyî yê. Ma rê hende maden lazim nîyo. Şarê kurdî hişyar o û wayîrê paradîgmaya ekolojî yo. Ganî ma ewro ra pey welatê xo û tebîetê xo bipawê. Eke ma nêpawê, do cuya ma û tebîetê ma bikişnê.”
