11ê teşrîna peyêne 2023î ra nat Meydanê Galatasarayî seba çalakîya Dayîkanê Şemeyî sînordar o û tena 10 kesî eşkenê beşdar bibê. Dadgeha Qanûnê Esasî (AYM) 2023 de qerarê binpaykerdişê heqan daybî la sînordarîya “10 kesan” 3 serrî yo dewam kena.
21ê adare 1995î de serebûdanê Taxa Gazî de Hasan Ocak ame destbendkerdene û vindîkerdene. Maya Hasan Ocakî Emîne Ocake, keyeyê ey û embazê ey 55 rojî aqubetê Ocakî dima gêrayî. Înan 15ê gulane 1995î de cenazeya Hasan Ocakî dîye ke îşkence ci ameybî kerdene. Nê serebûdî ra dima têkoşînêkê girdî dest pêkerd.
Grûbêka ê kesan ke nêzdîyê înan binê destbendkerdişî de ameybî *vindîkerdene, 27ê gulane 1995î de Meydanê Galatasarayî de dest bi çalakîyêk kerd. Nadîre Matere û grûba ke o wext kampanyaya “Dest Mede Embazê Mi” ramitêne, badê dîyayîşê cenazeya Hasan Ocakî fikrê viraştişê çalakîyêk ard ziwan. Qerar ame dayene ke her roja şemeyî eynî saete de Meydanê Galatasarayî de çalakîyêk bêra kerdene, hîkayeya vîndîyan meydanî de bêra wendene û nameyê na çalakîye zî bibo “Dayîkê Şemeyî”.
Qedexeyê Meydanê Galatasarayî ser o
Meydanê Galatasarayî de çalakîya hewteyê 700. 25ê tebaxe 2018î de bi telîmatê Wezîrê Karanê Zereyî yê ê wextî Suleyman Soyluyî hetê Qaymeqamîya Beyogluyî ra ame qedexekerdene. Meydan a roje ra nat girewte yo, nêzdîyê heşt serrî yo ke girewte yo. Dayîkanê Şemeyî vera qedexekerdişî xover da la vejîyayîşê înan ê meydanî ame astengkerdene û ê mecbur mendî ke 81 hewteyî vernîya awanîya Şubeyê Îstanbulî yê Komela Heqanê Merdiman (ÎHD) de eşkerayî bidê. Dewrê pandemî de zî çunke cayê ÎHD’yî seba mesafeya fîzîkî munasib nêbî û emrê beşdaran gird bî înan 21ê adare 2020î ra nat çalakîya xo her roja şemeyî saete 12.00 de medyaya dîjîtale ser o dewam kerde.
Qerarê Dadgeha Qanûnê Esasî û sînordarîya 10 kesan
Badê ke muracatê huqûqî bênetîce mendî Dayîkanê Şemeyî qedexe berd Dadgeha Qanûnê Esasî. AYMyî 2023 de qerar da ke mudaxeleyê çalakîya roniştişî û eşkerayîyanê meydanî heqê kombîyayîş û çalakî binpay keno ke maddeya 34. ya Qanûnê Esasî de ca gêno. La nê qerarî reyde zî qedexe pêro nêvindert.
8ê nîsane 2023î ra nat Dayîkê Şemeyî 29 hewteyî reyna ameyî destbendkerdene û rastê cipersayîşan ameyî. 11ê teşrîna peyêne 2023î ra nat bi têkoşînê çalakgeran *destûr* ame dayene ke 10 kesî vernîya Meydanê Galatasarayî de bêrê têhet.
‘Na sînordarî tesîrê çalakîyan ê komelkî kena qels’
Komîsyonê Vindîyanê Binê Destbendkerdişî yê Şubeyê Îstanbulî yê ÎHD’yî vera qerarê sînordarîye cewab da û dîyar kerd ke sînordarîya 10 kesan ne huqûqî ya ne zî maqu* a. Goreyê komîsyonî:
– Na sînordarî dîmen û tesîrê çalakîyan ê komelkî kena qels.
– Heqê her keyeyî sînordar kena ke fotografê vindîyê xo bikirişo û aqubetê ey biperso.
– Mesela a nîya ke 10 kesî do bieşkê hesabê bi hezaran vindîyan bipersê yan ney; mesela a ya ke dewlete çira hema zî heqanê hemwelatîyanê xo yê qanûnê esasî sînordar kena.
– Beşdarîya tena 10 kesan nêyena a mana ke ê nê binpaykerdişî qebul kenê; eksê ci waştişê înan ê vetişê raştîye û caardişê edaletî bi qerardarî dewam keno.
Dayîkê Şemeyî vateyê Lewis Mumfordî “Şaristan sahneyê estbîyayîşê merdimî yê komelkî yo” anê vîrî û bale ancenê ser o ke girewtişê waranê pêroyîyan û sînordarkerdişê çalakîyan heqê şaristanijan û cuya pêroyî zî binpay keno. Dayîkan dîyar kerd ke têkoşînê înan tena seba vindîyanê înan, dejanê înan û waştişê edaletî nîyo. Ê xover danê ke aqubetê heme kesanê ke na herre ser o binê destbendkerdişî de ameyî vîndîkerdene bêro zanayene û berpirsîyaranê nê sûcan ra hesab bêro persayene. Înan ard ziwan ke înan ra yew kes bimano zî ê do têkoşînê xo ra fek nêveradê.
‘Ma wazenê bê sînordarîye Meydanê Galatasarayî de bêrê têhet’
Komîsyonê Vindîyanê Binê Destbendkerdişî waşt ke hewteyê 700. de bê tu sînordarîya hûmare Meydanê Galatasarayî de bi roniştiş û bêvengî kom bibê. Komîsyonê ÎHD’yî bale ante ser o ke seba caardişê nê waştişî do têkoşînê xo dewam bikero, waşt ke qerarê Dadgeha Qanûnê Esasî bêro tatbîqkerdene û wina vat:
“Meydanê Galatasarayî seba ma tena meydan nîyo. No meydan seba keyeyanê ke nêzdîyê xo vindî kerdî û bê gor û bê ca ameyî verdayene, eynî wext de cayê pêdîyayîşî û cayê goristanî yo sembolîk o. Coka qedexeya meydanî ser o û sînordarîya hûmara kesan seba ma tena astengkerdişê çalakîyêk nîya. Heta ke no mudaxele biqedîyo ma do têkoşînê xo dewam bikerê. Ma wazenê Meydanê Galatasarayî de bê tu sînordarîya hûmare bi fotografanê heme vindîyanê xo bêrê têhet. Çunke ma do qet fek nêveradê persayîşê aqubetê vindîyanê xo, eşkerakerdişê raştîye û waştişê edaletî ra.”
