Wan – Mudaxileyên antroposen bi taybetî li ser Gola Wanê û hewzaya golê gefeke mezin e. Ji ber krîza gerdûnî ya avhewayê û mudexileyên mirovan Gola Wanê û hewzeya wê di bin xetereyê de ye û heta niha 101 çavkaniyên ku golê têr dikin, ziwa bûne.
Kortal ango havzaya Gola Wanê, ji ber bandorên antroposen (bandora mirovan a li ser xwezayê) û veguherîna avhewayê ya gerdûnî di bin xetereyê de ye. Gola Wanê gola herî mezin a Kurdistanê ye. Li cîhanê jî gola herî zêde ya ku ava soda lê heye ye. Ji ber mudaxileyên mirovan û krîza avhewayê di astek zêde de hilm dide û ji ber bikaranîna bê hişmendî asta ava wê kêm dibe. Kortala Gola Wanê girtiye, ankû gol derdora xwe av kom dike lê giredana wê bi behran re nîn e. Av jê naçe, ji ber vê ye ku qirêjî di golê de kom dibin û dimînin. Kêmbûna avên çavkaniyên Gola Wanê jî li ser asta wê bandor dike. Ev çavkanî, ji bo çandinî û HESan tên bi kar anîn û berê wan tê girtin. Germbûna gerdûnê jî dibe sedem ku ava golê zêde hilm bide û kêm bibe. Krîza avhewayê jî bandoreke mirovan a li ser xwezayeyê. Bikaranîna zêde yên gazên wekî karbon û metan ezman germtir dike. Dinya çiqas germ dibe av jî zêdetir hilm didin. Ev her du bandor hêmanek antroposen a li ser xwezayê ye.
Bandorên antroposen a li ser kortala Gola Wanê
Ji ber germbûna gerdûnê hilmdana rûye golê zêde dibe. Weke demsalî asta baran û berfe zêde bibe jî asta hilmdane gelek pir e. Ji ber vê jî nikare rê li ber kêmbûna avê bigre. Bi taybetî li beravên tenik ji paş ve kêşana golê pir bûye û bi kîlometreyan erd derketiyê holê. Di beravên Erdîş, Westan û Artemetanê de ev rewş gelek ber bi çav e. Lingên îskeleyan, bermahiyên dîrokî û lîmanên masîvanan piştî vekişîna ava golê derketine holê. Bi qasî 101 çavkaniyên ku Gola Wanê ter dikin ziwa bûne. Ji ber ku ji bo avdanê tên bikaranîn û mudaxileyên antroposen ên weke bendavê nahêlin ev çavkanî bigihîjin golê. Ji bilî vê jî sondajên kûr tên vekirin û ev jî dibe sedem ku hevsengiya avên bin erdê xirab bibe û nema erdê kêm bibe. Qadên derdora Kela Wanê ku mêrg in û qadên sîtê ne; ji bo îmar, çekirina rê û çandiniyê tên xebitandin û ev jî vê qadê teng dike. Bermahiyên ku ji malan û herêma pîşesaziyê derdikevin, rasterast tev li ava golê dibin.
Guherinên zêde li ser Gola Wanê pêk tên
Piştî ji paşve kêşana ava golê, mercanên di bin avê de derketine rûye erdê. Ev mercan di bin avê de zindî ne lê dema ku derdikevin rûye erdê ji ber temasa bi hewayê û bayê re dimirin. Wekî din masiyên kefalên mircanî (încî kefalî) ku cureyeke endemik a golê ne. Kefalên mircanî ji bo zêdebûnê hewceyî pê dibînin ku koçê avên şirîn bikin. Çemê Bendîmahiyê jî yek ji rêyên kefalên mircanî ye. Lê Çemê Bendîmahiyê ber bi ziwabûne ve diçe. Ji ber ve jî nifşên nû yên vê masiyê di bin xetereyê de ye. Li gorî hin modelên avhewayê ya zanistan, dê kortala Gola Wanê jî ber bi germbûne ve biçe. Li gorî van modelan tê payîn ku avhewaya kortala golê di demeke nêz a siberojê de weke avhewaya Behra Spî bibe. Ev rewş wê bi xwe re piştî 2030yan xetereya kêmbûna ava vexwarin û bikaranîne jî bîne. Gelek çem û golên biçûk jî yên li derûdora Gola Wanê ber bi ziwabûnê ve diçin. Hetan niha bi qasî 101 çavkaniyên ku Gola Wanê têr dikin ziwa bûne. Di nav kortalê de golên biçûk ên weke Gola Spî, Gola Qeşe û Gola Gilover hema bejê ziwa bûne.
Xetereya herî mezin qirêjî ye
Li gorî pisporan xetereya li ser Gola Wanê ya herî nêz ne kêmbûn an jî paşve kêşana avê ye, li gorî wan qirêjbûna Gola Wanê pisgirêka herî mezin a lezgîn e. Ev rewş li ser jiyana xwezayî bandoreke mezin dike. Qirêjiya ku çem bi xwe re tînin û bermahiyên ji bajaran tên rasterast dikevin nav golê. Ji ber ku Gola Wanê kortalek girtî ye, hemû qirejî di nav de dimînin. Li derdora Gola Wanê zêdetirî milyonek mirov dijîn. Bermahiyên van mirov, kargeh û herêma pîşesaziyê rasterast tev li golê dibin. Pispor dibejîn ku “Sînora qirêjiyê hatiye derbaskirin û divê şaredarî tesîsên parzûnê bi rêk û pêk bi kar bînin.”
