Weçînayîşê teşrîna verêna 2024î ra hetanî ewro Herêma Federale ya Kurdîstanî de seba yewîye mabênê partîyanê kurdan de pêameyîşêk nêvirazîyeno û hukmat awan nêbeno. Bê YNK’yî awankerdişê hukmatî herême de tehlukeyê dibendbîyayîş û parçebîyayîşî zêde keno. Waştişê PDK’yî yê hukmatêkê merkezî û arêdayîşê îqtîdarî parçebîyayîşî hîna xorîn keno û herême mudaxeleyanê teberî rê akerde verdano. PDK îqtîdar û hukmatêkê merkezî wazena la YNK wazena ke îqtîdar wilayet û îdareyanê herêmkîyan rê vila bibo.
Teşrîna verêna 2024î de weçînayîşê parlamentoyî ameyî kerdiş. PDK’yî 39 kursî, YNK’yî 23 kursî û Têgêrayîşê Nesilê Newe 15 kursî qezenc kerdî. Seba kombîyayîş û vilakerdişê îqtîdarî hewcedarîya se ra 50 û yew parlamenterî esta. Na hûmare seba awankerdişê hukmatî mabênê hetan de pêameyîşêk ferz kena. PDK wazena ke zafêrê kursîyanê wezîran û giranîya îqtîdarî destê aye de bo. YNK zî wazena ke îqtîdarê îdare û emnîyetî yo ke cuye ser o tesîr keno, îdareyanê herêmkîyan rê vila bibo û no munaqeşe her rey badê weçînayîşî nêbêro rojeve. Têmîyanekîya nikayine û hûmara kursîyan seba awankerdişê hukmatî pêameyîş ferz kena. Krîzê nikayinî seba Dadgeha Federale ya Berze zî cayê munaqeşe yo.
Parlamento bi se ra 50 û yew kursî, yanî 51 kursî kombeno. PDK’yî kerd ke 4ê teşrîna peyêne de bi tewrbîyayîşê 53 temsîlkaran kombîyayîşêk bêro kerdiş. Nê roniştişî de Vala Ferîd sey Serekê Herêma Kurdîstanî, Ramî Nûrî sey Cagirê Serekê Parlamentoyî û Muna Qehweçî sey Sekreterê Parlamentoyî ameyî weçînayîş. YNK û tayê hetanê bînan no roniştiş boykot kerd û neticeyê aye qebul nêkerdî.
‘YNK: Hukmat şikîyayo’
Serekê YNK’yî Bafil Talabanî eşkerayîya xo ya 5ê teşrîna peyêne de va ke rixmê zaf muzakereyan zî PDK’yî reyde pêameyîş nêvirazîya. Ey wina va: “No hukmat şikîyayo. Coka qerarê ma no yo ke ma hukmat ra vejîyê. Ma no kombîyayîş nas nêkenê.”
Bafil Talabanî hem zî îqaz kerd ke eke PDK tayînkerdişanê yewhetîyan bikero, YNK zî do Silêmanî de seba wezîfeyanê sey serekkomarî, serekwezîrî û wezîran qerarê xo bido. Na eşkerayîye tehlukeyê awankerdişê di îdareyanê cîyayan zêde kerd.
‘Yewîye çira awan nêbena’
Bingeyê krîzî têmîyanekîyê wextdergî yê ke derheqê hemparîya îqtîdarî, îdareyê sazgehanê herême û kontrolê hêzanê emnîyetî de yê. Weçînayîşanê teşrîna verêna 2024î de PDK’yî 39, YNK’yî zî 23 kursî qezenc kerdî. La mabênê her di partîyan de derheqê parekerdişê wezaretan û kursîyanê sereyênan ê hukmatî de pêameyîş nêvirazîya. Coka herçiqas di serran ra zafêr vîyarto zî kabîneyê desin ê hukmatî nêameyo awankerdiş û hukmatê Mesrûr Barzanîyî yo verên ser kar mendo.
Hem zî Herêma Kurdîstanî pratîk de serranê 1990î ra nat mabênê di herêmanê tesîrê PDK û YNK’yî de ameya parekerdiş. PDK Hewlêr û Dihok de, YNK zî Silêmanî û Helebce de wayîrê tesîrêkê sereyênî ya. Hêzê emnîyetî, îstîxbarat û sazgehê îdarî zî temamî nêameyê yewkerdiş.
‘Pêşnîyazê YNK’yî û helwesta PDK’yî’
Goreyê YNK’yî ganî beşêkê pîlê îqtîdarê îdarî û malî bikewo destê wilayet û îdareyanê herêmkîyan. Goreyê na modele herêmî do wayîrê îqtîdarê xo yê îdarî bê û qerarê rojaneyî do herêmanê cîyayan de bêrê girewtiş. No pêşnîyaz eşkeno parebîyayîşê nikayinî resmî bikero û badê her weçînayîşî no babet nêbêro rojeve. PDK vera na modele ya û wazena ke hukmatêko merkezî û yewkerde bibo û heme îqtîdar destê no îdareyî de bo.
‘Parçebîyayîş tehlukeyan zêde keno’
Krîzê sîyasî cuya rojane ya şarî ser o zî tesîr keno. Problemê meaşan, butçeya herême, dahatê petrolî û têmîyanekîyê bi Bexdayî reyde problemanê sereyênan ra yê. Çinbîyayîşê îdareyêkê yewkerdeyî çareserkerdişê nê problemanê zî hîna zehmet keno.
Hetê bînî ra parebîyayîşê sîyasî eşkeno rayîrê zêdebîyayîşê tesîrê negatîfî yê Tirkîya, Îran û Bexdayî akero. Temsîlkarê Taybetî yê Amerîka Tom Barrack 5ê teşrîna peyêne de Bexda de pêvînayîşêk kerd. Tom Barrackî va ke tu welat nêeşkeno problemanê Rojhelatê Mîyanênî tena bi xo çareser bikero û da zanayîş ke hewcedarîya hetkarîya welatanê herême esta.
Goreyê maddeyê 119. yê Qanûnê Bingeyî yê Îraqî awankerdişê herêmêka federale ya newe bi referandumî mumkin o. La seba ke Herêma Kurdîstanî xora sey herêmêka federale ameya naskerdiş, cîyabîyayîşê wilayetêkî aye ra eşkeno bibo babetê munaqeşeyanê cidîyan ê qanûnê bingeyî.
Nika têmîyanekî mabênê PDK û YNK’yî de tena derheqê awankerdişê hukmatêkê newe de nîya. Eynî wextî de derheqê hawayê îdareyê Kurdîstanî û ameyoxê sazgehanê pîyayîyan de ya. Eke mabênê her di partîyan de derheqê yewîya îdareyî de pêameyîş nêvirazîyo, îhtîmal do zêde bibo ke parebîyayîşo nikayin bibo parebîyayîşêko resmî û cografî.
