Çalakîyê wendekaranê ke Fransa de seba rastkerdişê şertanê perwerdeyî yê, bi gîranbîyayîşê vaya sotemenîye reyde pêro welat de vila benê. Hukmat waştişê rastkerdişê şertanê ciwîyayîşî teda reyde cewab dano; no zî nerazîbîyayîş û çalakîyan zêde keno.
Fransa binê tesîrê pêlêko gîrane ê protesto û serhildanê komelî de ya. Çirûska ke aşmêk verê Créteil de ameybî dest pêkerdene, nika krîza ekonomîye û gîranbîyayîşê vaya sotemenîye reyde bîya nerazîbîyayîşêko neteweyî. Pêro welat de bîlançoyê şerê kuçeyan gîran beno: 2 hezar û 400î ra zêdeyêr kes ameyî destbendkerdene, bi hezaran dukanî ameyî talankerdene û hukmatî seba kontrolê rewşî eskerî ardî kuçeyan.
‘Çirûska verêne: Lîseyê Créteilî’
Wendekaran 17ê êlule ya 2026î de, Créteil de, lîseyê Lycée Antoine-de-Saint-Exupéry de keberê mektebî girot û çalakîyan dest pêkerd. Wendekar û mamosteyan grevêko pêroyî ra dima, şertanê gîranê mektebî vera vengê xo berz kerd. Kemîya mamosteyan, sinifê qerebalix û awanîyê xirabî nerazîbîyayîşî rê sebeb bîyî.
‘Çalakî bi medyaya dîjîtalî vila bîyî’
Hêrsê ciwanan yew roje de her ca de vengê xo da. Wendekaran metodê “astengkerdişî” xebitna: masa, kursî û bîdonê çopî ardî verê keberê lîseyan û kewtişê mektebî asteng kerd. Serê teşrîna verêne de 400, dima 500 mekteb pêro welat de tam ameyî girotene û perwerde vindert.
Dîmenê çalakîyan û şertanê xirabî yê mekteban verî pêro TikTok û Instagramî ser o vila bîyî. Ciwanê bajaranê Lyon, Marsîlya, Lille, Nice û Bordeauxî yew bîyî. Înan kampusî kerdî meydanê xoverdayîşî.
‘Beşdarbîyayîşê Gilets Jaunes’
Hêrsê wendekaran reyde krîzêko newe yê ekonomîye zî ame ser û problemî bî zêde. Alozîyanê herêma Kendavî ra bihayê lîtreya dîzelî resa 2,37 euroyî. Nê berzbîyayîşî rasterast karkeran, şoforan û çîna mîyanêne de zî tesîr kerd. Gilets Jaunesî zî venga şarî da ke wendekaran reyde beşdarê çalakîyan bibê. Waştişê “seypêyîya perwerdeyî” hema bîy serhildanêko pêroyî, “xercê gîranê ciwîyayîşî” vera. Goreyê Yewîya Wendekaranê Fransayî, nika her 2 wendekaran ra yew biserûber nêşkeno werd boro û 3 wendekaran ra yew bêkeye yo.
‘Şîdetê dewlete bi şîdetî cewab girewt’
17ê teşrîna verêne ya 2026î de, roja şemeye, pêro welat de laserêka însanan raya kuçeyan girewt. 550 hezarî ra zêdeyêr beşdar meydan de bî. Meşê verênî bi aştî bîyî, labelê komanê maskeyanî û radîkalî (Black Bloc) reyde çalakî ra metodanê bêşîdetî ra dûrî kewtî.
2 kesî ganê xo ra bîyî (yew Parîs de krîza dilî ra merd). Nêzdîyê 1000 polîs û cendermeyan birîndar bîyî. Bi sedan ciwan zî birîndar bîyî; birînanê tayîne ra “birînê şerî” ameyî vatene, sey ciwanêko 15 serre ke bombeya gazî ra destê xo vîn kerd. Çiqas nêbo 3 hezar dukanî ameyî talankerdene yan zî veşnayene. Awanîya şaredarîya tarîxîye yê seserra 19ine ya Limogesî mîyanê adir de mend.
‘Hêrsê şarî û tedbîrê şîdetî’
Serokkomar Emmanuel Macron û Serokwezîr Sébastien Lecornu, sere de “hêzê ewleyîye ra amade nêbîyayîşî” ra şaredaran ra zaf ameyî rexnekerdene. Macronî çalakîkerî “gurê kaosî” name kerdî û sond werd ke do kesan ke zîyan dayo awanîyê pêroyî, bêrê cezakerdene. Hukmatî seba vindernayena serhildanî qedexeya vejîyayîşê şewe dîyar kerd. Seba peynîya hewteyî leşkerê operasyonê neteweyî yê terorî vera do bêrê kuçeyan. Hukmatî waşt ke vîdeoyê çalakîyan û rûpelê ke çîyê talankerdeyî roşenê, hema bêrê wedarnayene.
‘Rewşa peyêne’
Her çiqas qedexeyan ra dima şewa bîne çalakî binê kemî bibê zî, welat sey volkanêko ke her wext şêno biteqîyo vinderteyo. Sendîka û rêxistinê wendekaran seba şemeyêka bîne meşanê newan rê veng danê. No krîz tena 6 aşme verê weçînayîşê serokkomarîye yê wisara 2027î de vejîyeno meydan. Gorê anketanê peyênan, Marine Le Pen û Jean-Luc Mélenchon hêrsê kuçeyan seba menfeetê xo yê sîyasî xebitnenê, û sîstemê Macronî krîzêko gîran de yo.
