Serra 2025î de şeranê dinya de tewr tayê 6 hezar û 266 gedeyî bîyî qurbanê şerî. Tirkîya de zî serra peyêne de 95 gedeyê karkerî qezayanê karî de bîyî qurbanê cinayetanê karî.
20ê teşrîna peyêne Roja Heqanê Gedeyan a Dinya ya. Serra 1989î de bi Konwansîyonê Neteweyanê Yewbîyayeyan ê seba pawitişê heqanê gedeyan, 20ê teşrîna peyêne sey Roja Gedeyan a Dinya ame qebulkerdiş. Kurdîstan, Tirkîya û dinya de her roj heqê gedeyan yenê îhlalkerdiş û gedeyî yenê kiştiş. Tirkîya serra 1990î de no konwansîyonê NY’yî îmze kerd la madeya konwansîyonî ya ke vana “Ganî her gede wayîrê azadîya heqê kultur û ziwanê xo bo” teberê îmze de verda.
Heqê unîversalî yê gedeyan
Goreyê Konwansîyonê Heqanê Gedeyan ê Neteweyanê Yewbîyayeyan (UNCRC), her kesê ke emrê ey/aye bin 18 serran de bo, sey gede yeno qebulkerdiş.
Goreyê konwansîyonî:
1 – Ganî gedeyî raştê cîyakerdişî nêrê. Heme heqî seba heme gedeyan derbaz benê; ziwan, dîn, nîjad, cinsîyet yan zî rewşa keyeyî ra ferq nêno kerdiş.
2 – Ganî menfeetê gedeyan esas bêro girewtiş. Heme qeraranê ke gedeyan ser o tesîr kenê de, ganî menfeetê gedeyî yo tewr pîl ver çiman bêro girewtiş.
3 – Ganî heqê cuyê gedeyan bêro pawitiş. Her gede wayîrê heqê cuyî yo û ganî dewlete fersendê averşîyayîşê înan ê fîzîkî, psîkolojîk û sosyalî bido înan.
4 – Ganî fikr û waştişê gedeyan bêro qebulkerdiş. Gedeyî heqdar ê ke babetanê ke înan ser o tesîr kenê de fikrê xo vajê û ganî goşdarîya înan bêro kerdiş.
Goreyê nê çîyî, ganî gedeyî bi qanûnan şîdet û şerî ra bêrê pawitiş. Ganî gedeyî heqê xo yê perwerdeyî ra îstîfade bikerê. Ganî gedeyî heqê xo yê weşîye ra îstîfade bikerê. Ganî nasnameya gedeyan bêro pawitiş.
Dinya de 54 mîlyon gedeyî karanê tehlukeyînan de xebetênê
Goreyê hûmaranê muşterekan ê Fonê Ardimê Gedeyan ê Neteweyanê Yewbîyayeyan (UNICEF) û Organîzasyonê Karî yê Mîyanneteweyî (ILO), pêroyîyê dinya de nêzdîyê 138 mîlyon gedeyî xebitîyenê. Nê gedeyan ra 59 mîlyonî kênayî û 78 mîlyonî zî lajekî yê. Nêzdîyê 54 mîlyon gedeyî karanê tehlukeyînan de yenê xebitnayîş; nê karî hem weşîya înan a bedenî û psîkolojîyê înan erzena tehluke hem zî perwerdeyê înan rê benê asteng.
400 mîlyon gedeyî feqîr ê
Goreyê UNICEF’î, dinya de 400 mîlyon gedeyî ra zêdeyêr mîyanê feqîrîye de ciwîyenê. Rapor îqaz keno ke do hîna zaf gedeyî bikewê tehlukeyê feqîrîye.
Tirkîya de 4 mîlyon gedeyî nêşinê mekteb
Goreyê UNICEF’î, her 3 gedeyan ra 2 gedeyî nuşteyêko rehet nêeşkenê biwanê û fam bikerê. Goreyê eşkerayîya UNICEF’î, dinya de gedeyê ke emrê mektebî de yê, înan ra sera 11 nêşinê mekteb. Tirkîya de zî 4 mîlyon gedeyî sebebanê cîya-cîyayan ra nêeşkenê şêrê mekteb. Qismêko pîl ê gedeyanê ke eşkenê şêrê mekteb zî nêeşkenê perwerdeyêko baş bigîrê.
6 hezar û 266 gedeyî bîyî qurbanê şerî
Goreyê hûmaran û raporê Neteweyanê Yewbîyayeyan ê derheqê Şerê Çekdarî û Gedeyan de, serra 2025î de welatanê sey Fîlîstîn, Ukrayna, Sûdan û Sûrîye de tewr tayê 6 hezar û 266 gedeyî şer de merdî. Goreyê eynî raporî, serra 2025î de vera gedeyan 38 hezar û 558 îhlalê giranî yê heqan ameyî tesbîtkerdiş. Nê îhlalan de 6 hezar û 266 gedeyî merdî û 7 hezar û 958 gedeyî zî şer de birîndar bîyî.
Goreyê hûmaranê UNICEF’î yê ke verê kombîyayîşê Osloyî yê 2023î de raya pêroyîye reyde parekerdbî, pêroyîyê dinya de 2005 ra heta 2023 şeranê çekdaran de 120 hezar gedeyî ra zêdeyêr merdî. Goreyê cigêrayîşan, 2005 ra heta 2023 tewr tayê 105 hezar gedeyî tewrê şerî ameyî kerdiş û tewr tayê 32 hezar gedeyî hetê grubanê çekdaran ra ameyî remnayîş. Goreyê hûmaranê UNICEF’î, tewr tayê 16 hezar gedeyî rastê şîdetê seksuelî ameyî.
Sûrîye de 15 serran de 30 hezar gedeyî ameyî kiştiş
Goreyê hûmar û cigêrayîşê Tora Heqanê Merdiman a Sûrîye, 2016 ra heta 2025 Sûrîye de 10 serran de 10 hezar û 88 gedeyî bîyî qurbanê şerî. Goreyê hûmaranê eynî tore, Sûrîye de şerê mabênê serranê 2011-2025 de, yanî 15 serran de 30 hezar gedeyî bîyî qurbanê şerî.
Tirkîya de serrêk de 95 gedeyî bîyî qurbanê karî
Goreyê raporê Meclîsê Emnîyetê Karî û Weşîya Karkeran (ÎSÎG), 1ê êlula 2025î ra heta 31ê tebaxa 2026î Tirkîya de 95 gedeyî cinayetanê karî de bîyî qurbanê karî. 10 aşmanê peyênan de 66 gedeyî, teşrîna verêne de zî 9 gedeyî bîyî qurbanê karî.
Tirkîya de mabênê serranê 2011-2021 de 228 gedeyî ameyî kiştiş
Şubeya Komeleya Heqanê Merdiman (ÎHD) ya Amedî serra 2022î de raporêk weşana û da zanayîş ke 10 serran de Kurdistan de 228 gedeyî şer de ameyî kiştiş. Goreyê raporî, 64 gedeyî bi çekanê eskeran û polîsan, 62 gedeyî zî teqayîşan de ameyî kiştiş.
Goreyê raporê parlamenter Sezgîn Tanrikulu zî, Tirkîya de 10 aşmanê serra 2021î de 27 gedeyî ameyî kiştiş.










