Amed – Merdimanê ke kuçeyanê Amedî de derheqê rewşa ekonomî de qisey kerd, bale ante giranîya şert û mercanê cuye ser û dîyar kerd ke çareserîya bingeyêne ya meseleyanê ekonomî qedîyayîşê şerî û awankerdişê aştî ya.
Ekonomî esasê xo de terazîya mabênê hewcedarîyanê bêsînoran ê merdimîye û çimeyanê sînordaran ê dinya ya. Nê çimeyî tarîxê merdimîye de arêdayîşê werdî û nêçîrî ra dest pêkerdo û ewro resayê merheleyêka newe; bin teknolojîya dîjîtale de aver şîyê, bîyê rengin û têmîyan. Ramitişê herdî, atolye, bazirganî û xizmetê cîya-cîyayî warê sereke yê ke tede merdimî ked danê û erjê madî û manewî virazenê. La berhemanayîş tena bi xo bes nêkeno; kedo ke yeno dayîş û dekewteyo ke na kede ra vejîyeno senî yeno parekerdiş, peymaneyo tewr raşt ê aramîya komelkîye yo. Wexto ke mabênê çîn û tebeqeyanê komelî de terazîyêka adile nêbo, neheqîya kûre bena sebebê krîzanê kûran ê ekonomî, koçberîye û gerginîyanê komelkîyan.
Hetê bînî ra, ekonomî raste-rast serbestî, kultur, perwerde û weşîya komelan ser o tesîr kena. Komelêko ke ekonomîya xo berhemanayîşê xo yê mehelî, keda serbeste û zanistî ser o awan nêkero, hetê sîyasî û kulturî ra zî nêeşkeno ameyoxêko azad awan bikero. Roja ma ya ewroyêne de tena pîlbîyayîşê fînansî û zêdebîyayîşê hûmaran bes nîyo; ekonomîya moderne mecbur a ke rîyê xo bido ekolojî zî. Îstîsmarê çimeyanê tebîetî, vurîyayîşê îklîmî û vîndîbîyayîşê çimeyanê awe mojnenê ke ekonomîya ke tena seba qezencê bêsînorî ameya awankerdiş, nêeşkena dewam bikero. Komelan rê sîstemêko winayên lazim o ke keda merdimî bipawo, qedrê tebîetî bizano û çimeyan seba heme şarî bi hawayêko adil bixebitno. Bi no hawa ekonomî bena wasitayêka ganî ya ke şerefê merdimîye, pawitişê komelî û ameyoxê neslanê neweyan pawena.
Sebebê meseleyê ekonomî butçeya eskerî ya
Îstatîstîkê resmî yê Tirkîya û daneyê cuye yê peyênî zî na tabloya girane bi hawayêko eşkera mojnenê. Goreyê daneyanê peyênan ê TUÎK’î, enflasyono serrane bin tesîrê vayebîyayîşê domdarî yê bazaran de seviyeya %29,77 de vinderto. La enflasyono pêroyî tena bi xo bes nêkeno ke raştîya kuçeyan biyaro ziwan; temmuza vîyarte û aşmanê peyênan de taybetî vayebîyayîşê xercanê bingeyênan ê cuye zaf kûr bîyo.
Hetê bînî ra, krîzê feqîrîye resayo astêko winayên ke merdiman erzeno mîyanê munaqeşeyanê kûran. Goreyê raporê peyênî yê TÜRK-İŞ’î, sînorê veyşanîye yo ke seba keyeyêkê 4 kesan xercê werdî mojneno, vejîyayo 38.024 TL’yî. Sînorê feqîrîye yo ke heme xercanê mecbûrîyan ê cuye (kirê, fatura, weşî û ê bînî) gêno zerreyê xo zî 123.856 TL’yî ra vîyarto. Xercê cuye yê karkerêkê bekarî zî 49.124 TL yo. Merdimê ke nê hûmaran reyde rî bi rî yê, dîyar kenê ke meaşê nikayênî binê sînorê veyşanîye de mendê û debara keyeyî her ke şona zehmetêr bena.
La no krîz qederêko tebîî nîyo. Welatêko ke çimeyanê xo seba polîtîkayanê şer û emnîyetî xerc keno, komelî zî mehkûmê veyşanîye keno. Şer tena merdiman nêkişeno, eynî wext de nanê ser sifre zî dizdeno.
Coka bê aştî qalê ekonomîyêka hewle kerdiş nêbeno. Hetanî ke nê welatî de vengê çekan nêbirîyo û aştîyêka daîmî awan nêbo, no barê feqîrîye do her tim milanê şarî ser o bimano. Ekonomîya raştêne tena herdêk de ke aştî tede est a, eşkena aver şoro.
Welatijan dîyar kerd ke meseleyê ekonomî raste-rast polîtîkayanê şerî ra girêdaye yê û rewşe bi nê çekuyan arde ziwan: “Ewro ti şonê lokanta ke werd biwazê, ti nêeşkenê biwazê. Ekonomî rinde nîya, merdim nêeşkeno debara xo bikero. Sebebo tewr pîl ê meseleyê ekonomî şerê ke 50 serrî yo dewam keno, o yo. Coka ganî verê cû aştî bibo, dima ra ekonomî zî do hewl bibo.”
















