Alozî û çalakîyê ke Fransa de bi nêrazîbîyayîşê wendekaranê lîseyî vera şertanê perwerdeyî dest pêkerdî, heme welatî de vila bîyî, bîyî serewedarîyayîşêkê şarî. Serewedarîyayîşo ke vila beno, serdestan û dewletanê merkezperestan û sermayeperestan rê ters virazeno.
Fransa de seba ke şertê perwerdeyî rind bibê, mektebî newe bibê û hûmara wendekaranê sinifan kêmî bibo, mekteban de çalakî ameyî viraştiş. Na alozî ke ekonomîya dîyine ya tewr girde ya Herêma Euroyî de virazîyaya, tena problemêkê emnîyetî yê banlîyoyanê Parîsî nîyo; netîceyê şikitişanê xorînan ê cîyakerdişê ekonomîkî yê mabênê hemwelatijan, kapîtalîzmê neolîberalî, sîstemê dewlete yê merkezperestî û şikîyayîşê modelê dewlete yê vera komelî yo. Adirê kuçeyanê Fransa hetê dewletanê dinya ra sey hişyarîyêk verêne ya ameyoxê sîstemê Ewropa yeno dîyayîş û no averşîyayîş desthilatdaran û rayberanê dewletan tersneno.
‘Cîyakerdişê ekonomîkî: Têkilîya dewlete û kapîtalîzmî’
Welatê dinya averşîyayîşanê Fransa bi endîşe taqîb kenê; sebebê naye krîzê awanî yê sîstemê ekonomîya dinyay yê. Kapîtalîzm û bêemnîyetî seba problemanê ekonomîkan çareserîye modelanê kêmîkerdişê xercanê pêroyî yê komelkîyan de vînenê û no çî tewr zaf ciwanan ser o tesîr keno. Welatêk de ke rêjeya bêkarîya ciwanan nêzdîyê se ra 20 bîya, “ameyoxo bêemnîyet” yê sîyasetanê neolîberalan bîyo hêrsêk vera sîstemî.
Sebebêko bîn yê problemî no yo ke dewlete her ke şona sermaye û dewlemendan pawena û sîyasetanê komelkîyan ra dûrî kewena. Modelê dewleta refahî ya Fransa seba kêmîkerdişê xercanê butçe gam bi gam yeno rijnayîş. Kêmîkerdişê butçeya perwerde, weşîye û ardimanê komelkîyan peymana mabênê dewlete û hemwelatijan şikite. Zehmetîyê cuye kerd ke ciwanî vera sîyasetanê ke yenê ramitiş werzê ser payan û vejîyê kuçeyan.
‘Tehlukeya krîzê Herêma Euroyî’
Rêjeya deynê pêroyî yê Fransa resaya se ra 119ê ameyoxo neteweyî. Bazarê fînansî yê mîyandewletî semedê tersê ke hukmat nêeşko sîyasetanê teserufî bîyaro ca, tahvîlanê Fransa roşeno. Faîzê tahvîlanê 10 serrîyan se ra 5 ra vîyartî û resayî sewîyeya tewr berze ya 24 serranê peyênan. Na rewşe eşkena welatanê sey Îtalya, Îspanya û Belçîka de zî krîzêko newe yê pereyê virazo.
‘Hemsengîyê sîyasî û komelkî’
Averşîyayîşê sîyasî yê çalakîyan mojnenê ke tradîsyonê sîyasî yê Fransa krîzî xorîn kenê. Îdareyo merkezperest ke desthilatdarî tede destê Serekkomarî de ya, nêeşka vengê herêmanê dorûverî û banlîyoyan bieşnawo. No çî bî sebeb ke şarê teberê paytextî xo “dûrvistî” bivîno û reaksîyonê vera merkezperestîye zêde bibê. Çalakîyê şîdetî yê kuçeyan, verê weçînayîşanê serekkomarîye ke do 6 aşman ra pey bibê, hemsengîyan bingeyê înan ra leqnenê. Zêdebîyayîşê endîşeyanê emnîyetî populerîya lîdera rastgira radîkale Marine Le Pene zêde keno. Hêzê gerdûnî tersenê ke serkewtişê Marine Le Pene bibo sebebê rijîyayîşê ekonomîya Yewîya Ewropa û şikitişê NATO’yî.
‘Reaksîyonê dewletan û çareserîyê tenaquzinî’
Bi girdbîyayîşê krîzî reyde gamê zereyî û mîyandewletî yê berpirsîyaranê dewletan zî şidetin bîyî. Serekkomarê Fransa Emmanuel Macronî heqê demokratîk yê çalakîye sey “cehdêk vera komare” tarîf kerd. Emmanuel Macronî heme çalakîyê teberê çalakîyanê sendîkayanê qanûnîyan qedexe kerdî û 70 hezar polîs û leşkerê antî-terorî ardî kuçeyan.
Serekê Dewletanê Yewbîyayeyan ê Amerîka (DYA) Donald Trumpî derheqê çalakîyanê nêrazîbîyayîşî yê Fransa de eşkerayîyêk daye û vat: “Şima vînenê ke Fransa de çi beno. Sîyasetê koçberîye yê bêkontrolî û neheqîya parekerdişê aramîya komelî ganî o welat haydar bikerê.” Emmanuel Macronî zî nê eşkerayî rê cewab da û venga lîderanê dinya da ke dest nêerzê karanê zereyî yê înan û şîroveyê bêaqilî nêkerê.
‘Rewşa sîyasî û sazgehê kedî’
Seba kêmîkerdişê tesîrê krîzê enerjî û arêdayîşê fîyatê sotemenîye, 7 welatanê tewr averşîyayeyan (G7) qerar da ke rezervanê xo yê stratejîkan ra 100 milyon varîlî neft bazarî rê bidê. Na game sey cehdêkê dewletanê kapîtalîstan ameye şîrovekerdiş ke verê vilabîyayîşê adirê Fransa bigîrê û bazarê dinya ser o tesîr nêbo. Sewbîna Sekretera Pêroyî ya sendîkaya karkeran CFDT’yî Marylise Leone vera qedexeyanê hukmatî reaksîyon mojna û vat: “Nê qerarê qedexekerdişî hêrsî hîna zêde kenê. Komelêkê demokratîkî de tena desthilatdarîyêka merkezî nêeşkena qerar bido ke kam heqê çalakîye bişuxulno û kam ney.”
