Nê demî de ke krîzê ekonomîk û ekolojîkî dinya tengîye de verdanê, komelê xoserî bi modelanê xo yê komunalan benê cewab. Tecrubeyê sey Longo Maî, Marînaleda û Jinwarî mojnenê ke cuyêka bêserdest, ekolojîk û xoyewkerdoxe utopya nîya, raştîyêka ganî ya.
Ewro heme dinya de çalakîyê wendekar û ciwanan aver şinê. Sebebê înan şertê dijwarî yê mekteban, fîyetê keyeyan û giranîya cuye yê. Modernîteya Kapîtalîste roj bi roje şertanê cuye kena dijwarêr, krîzê kapîtalîzmî nêeşkeno rayîrêko bîn akero û zordarîya xo keno tunde. Na rewş mojnena ke binê banê kapîtalîzmî de ciwîyayîş mumkun nîyo û hewceyê komunalîzmî roj bi roje beno hewceyîyêka ganî.
‘Ez’ yan zî ‘Ma’
Komunbîyayîş û komunalîte toşeyêke cuye û rêxistinkerdişê komelkî yo ke bingeyê hemkarî, parekerdiş, qerardayîşê hempar û seypêyî ser o awan beno. No model cayê ferdperestî de hêza komelkî û cuya pîya vejeno ver. Tede serdestîya merkezî ya tunde çin a, cayê aye de xoserîdarî, edaletê komelkî û yewgirewtiş est ê. Komun de “ez” bena “ma”.
‘Bê komunî komel nêbeno wayîrê îradeyî’
Rayberê Şarê Kurdan Abdullah Ocalan komunalîte sey hucreya tewr qije ya komelî tarîf keno. Ocalan dewleta neteweyî sey qefesêk vîneno ke wazena komelî yew netewe, yew ziwan û yew kulturî de bihelno. Dewlete dest ser hêza qerardayîşî de ronena, komunalîte kişena û komelî bêîrade verdana. Goreyê Ocalanî komunalîte de “exlaq” wijdan û peymê komelî yo, “polîtîka” zî hişê ey o ke probleman çareser keno. Eke komelêk polîtîka ra fek verado û bido dewlete, mehkûmê koletî yo. Goreyê paradîgma koletîya verêne ya tarîxî cinî ser o ameya kerdene û heta na koletîya xorîne ya panc hezar serran nêşikîyo koletîya sinif û neteweyan zî çareser nêbena. Coka awankerdişê komelê komunalî rasterast bi şiknayîşê sîstemanê pederşahîyan û xelasîya cinîyan ra girêdaye yo.
Amanc kombîyayîşê sermîyanî nîyo
Vera kapîtalîzmî ke bingeyê “qezenc û girdbîyayîşê bêsînorî” ser o xebitîyeno, ekonomîya komunale xo hewceyîyanê raştikênan ê komelî ser o nana ro. Amûrê berhemardişî bi rayîrê kooperatîfan destê komelî de yê û amanc debara hempare û cuyêka birûmete ya. Kapîtalîzm xoza sey “çimeyêko merde ke ganî bêro talankerdene” vîneno la komunalîteya Ocalanî de xoza bedenêko ganî yo, merdim û komel serdestê xoza nîyê, parçeyê aye yê.
‘Rojawan de bi pêşengîya cinîyan modela Jinwarî’
Jinwar dewa cinîyan a ke Rojawanê Kurdîstanî de herêma Cizîrî de ameya awankerdene û verê her çî projeyêko îdeolojîk o ke felsefeya Jineolojî ser o awan bîyo. Dewe bi “Meclîsa Jinwarî” yena îdarekerdene, cinî bi xo qeraranê cuya xo danê. Keyeyê Jinwarî hetê cinîyan ra bi xo herre ra (kerpîç û herre) ameyê viraştene, cuye bingeyê hemsengîya bi xoza reyde, bi enerjîya pake û citekarîya ekolojîke ser o yena ramitene. Dewe de sîstemê wayîrê kar û karkerî çin o, erd û amûrê berhemardişî yê heme dewijan ê. Jinwar seba cinîyanê ke şer, teda û tundîya sîstemanê pederşahîyan ra zirar dîyo, cayê cuyêka newîye yo; tede akademîya perwerdeyî, werdxaneya hempare û merkezê weşîya xozayî “Şîfa Jin” est ê. Jinwar pratîk de îsbat keno ke komunalîte xeyal nîya.
‘Agêrayîşê xoza û xoserîye: Ekovîla’
Ekovîlayî (dewê ekolojîkî) sîstemêkê komunî yo modern o ke zaf cayanê dinya de vila bîyo; Jinwar, Findhorn (Îskoçya) û Auroville (Hîndîstan) nimûneyê namdarî yê. Awanî bi materyalanê xozayîyan yenê viraştene, enerjî çimeyanê newebîyayoxan ra yena berhemardene, citekarîya xozayî bê dermananê kîmyewîyan yena kerdene û qerarî bi beşdarîya heme niştecihan yenê girewtene. Amanc o yo ke dewe hewceyîyanê xo yê bingeyinan bi xo berhem bido û girêdayîşê xo yê bi bazarê kapîtalîstî reyde çend mumkun o hende bibirno.
‘Zereyê Ewropa de xoverdayîşê ekonomîk: Marînaleda û Longo Maî’
Marînaleda bajarokêko qij ê herêma Endulusî ya Spanya yo û sey nimûneyanê tewr balkêşan ê pratîkê komunal û antîkapîtalîstî ra yew yeno şinasnayene. Erd bi têkoşînê dewijan axayan ra ameyo girewtene, erd û kargehî yê kooperatîfe yê, herkes eynî meaş gêno û bêkarî hema-hema çin a. Kîraya aşmane ya keyeyan nêzdîyê 15 Euroyan a. Qerarê muhîmî kombîyayîşanê pêroyîyan ê meclîsanê şarî de yenê girewtene.
Longo Maî torra kooperatîfanê citekarîye ya antîkapîtalîste ya ke 1973î de hetê grûbêka ciwananê çepgir û anarşîstan ra Ewropa de, bitaybetî Fransa de ameya awankerdene. Kooperatîfanê Longo Maî de milko taybet çin o, kes meaşêko taybet nêgêno û sîstemê pereyan mabênê înan de nêvîyareno. Tu serek, îdarekar yan serdestî cor de çin o, qerarî kombîyayîşanê meclîsî de bi pêkerdişî yenê girewtene. Longo Maî sînoranê dewlet û neteweyan nas nêkeno; înan Swîsre, Awusturya û Romanya de zî komunî akerdî û berê xo seba penaberan û ê ke hetê sîstemî ra ameyê pelçiqnayene, akerdî.
‘Zehmetîyê verê komunalîte’
Zehmetîya tewr girde na ya ke no model sey Rojawanî mîyanê şer û dorpêçanê ekonomîkan de yeno awankerdene û dewletê neteweyî yê dormeyî naye sey tehdîdêk ê vera estbîyayîşê xo vînenê. Zehmetîyêka bîne zî têkoşînê vera paşverîya hezar serran a zereyê komelî bi xo ya, sey taybetmendîyanê feodal, dewletperest û camêrdperestan. Zehmetîyî est ê zî çareserîya krîzanê ekonomîk, ekolojîk û komelkîyan “Komelo Komunal, Exlaqî û Polîtîk” o. No model sey alternatîfêko gerdûnî vejîyeno verê ma.
